Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)

मृत्युर्यमो हुताशश्व॒ काल: संहारवेगवान्‌ । कालस्य परमा योनि: कालक्षायं सनातन:,मृत्यु, यम, अग्नि, संहारके लिये वेगशशाली काल, कालके परम कारण तथा सनातन काल भी--ये महादेव ही हैं

mṛtyur yamo hutāśaś ca kālaḥ saṃhāravegavān | kālasya paramā yoniḥ kālakṣayaṃ sanātanaḥ ||

风神说道:“死亡、阎摩与火神阿耆尼;奔赴毁灭、势不可遏的时(Kāla);时之至上根源;以及那永恒的本原——在其中,时本身亦归于终尽:这一切皆是大天(Mahādeva)。”

मृत्युःdeath
मृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormMasculine, Nominative, Singular
यमःYama (lord of death)
यमः:
Karta
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Nominative, Singular
हुताशःAgni, fire
हुताशः:
Karta
TypeNoun
Rootहुताश
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कालःTime; Death-time
कालः:
Karta
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Nominative, Singular
संहारवेगवान्possessing the force/impetus of destruction
संहारवेगवान्:
TypeAdjective
Rootसंहारवेगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
कालस्यof Time
कालस्य:
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Genitive, Singular
परमाsupreme, highest
परमा:
TypeAdjective
Rootपरम
FormFeminine, Nominative, Singular
योनिḥsource, origin, womb
योनिḥ:
Karta
TypeNoun
Rootयोनि
FormFeminine, Nominative, Singular
कालक्षयम्the destruction/end of Time
कालक्षयम्:
Karma
TypeNoun
Rootकालक्षय
FormMasculine, Accusative, Singular
सनातनःeternal
सनातनः:
TypeAdjective
Rootसनातन
FormMasculine, Nominative, Singular

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva
M
Mṛtyu (Death)
Y
Yama
A
Agni (Hutāśa)
K
Kāla (Time)
M
Mahādeva (Śiva)

Educational Q&A

All seemingly separate cosmic powers—death, judgment (Yama), sacrificial fire (Agni), and destructive Time—are expressions of one supreme divinity, Mahādeva. Recognizing this supports dharmic humility and steadiness in the face of mortality and change.

Vāyudeva is speaking in praise of Mahādeva, identifying him with major cosmic forces. The statement functions as a theological clarification within Anuśāsana Parva’s instruction-oriented discourse, emphasizing Śiva’s all-encompassing sovereignty.