ययाति–शक्रसंवादः
Speech-Ethics and Forbearance in the Celestial Court
(सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या महर्षिणा । पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुमहसि ।। सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राण्याभरणानि च । याचितृणां ददासि त्वं गोभूम्यादीनि यानि च ।। वाहिकं दानमित्युक्त न शरीराश्रितं नृप । दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम् ।। शरीरदानातू तत् सर्व दत्त भवति नाहुष । यस्य यस्य यथा कामस्तस्य तस्य ददाम्यहम् ।। इत्युक्त्वा नगरे राजंस्त्रिकालं घोषितं त्वया ।। अनुृतं तत्तु राजेन्द्र वृथा घोषितमेव च । तत् सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा ।।) राजन! महर्षि शुक्राचार्यने देवयानीके साथ मुझे भी यह कहकर आपको समर्पित किया है कि तुम इसका भी पालन-पोषण और आदर करना। आप उनके वचनको मिथ्या न करें। महाराज! आप प्रतिदिन याचकोंको जो सुवर्ण, मणि, रत्न, वस्त्र, आभूषण, गौ और भूमि आदि दान करते हैं, वह बाह्य दान कहा गया है। वह शरीरके आश्रित नहीं है। पुत्रदान और शरीरदान अत्यन्त कठिन है। नहुषनन्दन! शरीरदानसे उपर्युक्त सब दान सम्पन्न हो जाता है। राजन्! “जिसकी जैसी इच्छा होगी उस-उस मनुष्यको मैं मुँहमाँगी वस्तु दूँगा” ऐसा कहकर आपने नगरमें जो तीनों समय दानकी घोषणा करायी है, वह मेरी प्रार्थना ठुकरा देनेपर झूठी सिद्ध होगी। वह सारी घोषणा ही व्यर्थ समझी जायगी। राजेन्द्र! आप कुबेरकी भाँति अपनी उस घोषणाको सत्य कीजिये। ययातिरुवाच दातव्यं याचमाने भ्य इति मे व्रतमाहितम् । त्वं च याचसि मां काम॑ ब्रूहि कि करवाणि ते,ययाति बोले--याचकोंको उनकी अभीष्ट वस्तुएँ दी जाय, ऐसा मेरा व्रत है। तुम भी मुझसे अपने मनोरथकी याचना करती हो; अतः बताओ मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?
vaiśampāyana uvāca |
sa ha dattāsmi kāvyena devayānyā maharṣiṇā |
pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartum arhasi ||
suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇy ābharaṇāni ca |
yācitṝṇāṁ dadāsi tvaṁ gobhūmyādīni yāni ca ||
vāhikaṁ dānam ity uktaṁ na śarīrāśritaṁ nṛpa |
duṣkaraṁ putradānaṁ ca ātmadānaṁ ca duṣkaram ||
śarīradānāt tu tat sarvaṁ dattaṁ bhavati nāhuṣa |
yasya yasya yathā kāmas tasya tasya dadāmy aham ||
ity uktvā nagare rājan trikālaṁ ghoṣitaṁ tvayā |
anṛtaṁ tat tu rājendra vṛthā ghoṣitam eva ca |
tat satyaṁ kuru rājendra yathā vaiśravaṇas tathā ||
yayātir uvāca |
dātavyaṁ yācamānebhya iti me vratam āhitam |
tvaṁ ca yācasi māṁ kāmaṁ brūhi kiṁ karavāṇi te ||
毗湿摩波耶那说:“大王啊,伟大的仙人迦毗耶(即舒克罗阿阇梨)将我与提婆耶尼一并交付于你,并嘱咐道:‘此人亦当受敬奉与供养。’你不可使他的言语落空。你每日施与求乞者的黄金、宝石、珠玉、衣服、饰物、牛群、田土等,称为外施;那并非以自身之躯为依的布施。然而施子之赠与施身之献,最为艰难。那呼沙之后裔啊,若能以自身为施,则诸般外施仿佛一时尽皆圆满。你曾在城中一日三次宣告:‘凡人有所欲,我皆当赐之。’若你拒绝我的请求,此宣告便成虚妄,你的公示亦将徒然。故而,诸王之主啊,当使你的宣告成为真实,如同毗湿罗伐那(俱毗罗,库贝拉)一般。” 耶耶提说:“我的誓愿已定:凡来求者,当施与之。你亦向我求一愿——说吧,我当为你成就何事?”
वैशम्पायन उवाच
The passage contrasts ordinary material charity with the far more demanding ethics of personal sacrifice (giving oneself or one’s son) and insists that a king’s public vow must be upheld in truth. Royal generosity is not merely about wealth; it is bound to satya (truthfulness) and accountability—once proclaimed, a promise becomes a moral obligation.
Vaiśampāyana reports how the speaker reminds King Yayāti that Śukrācārya entrusted the speaker to him along with Devayānī, requiring honor and maintenance. The king is challenged: his public proclamation to grant any request will become false if he refuses this petition. Yayāti responds that giving to those who ask is his vow and invites the petitioner to state what is desired.