Shloka 11
Gāyatrī–Sandhyā Upāsanā: Śuddhi, Nyāsa, and Japa-Viniyoga
Devanagari script
महेरणाय चक्षुसे / ॐ यो वः शिवतमो रसः / तस्य भाजयेतेह नः / अशतीरिव मातरः / ॐ तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ / आपो जन यथा च नः / ॐ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः / ॐ द्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव / पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः / ॐ ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसो ऽध्यजायत / ततोरात्र्यजायत / ततः समुद्रोर्ऽणवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत / अहौरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी / सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् / दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः
Transliteration
maheraṇāya cakṣuse / oṃ yo vaḥ śivatamo rasaḥ / tasya bhājayeteha naḥ / aśatīriva mātaraḥ / oṃ tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo jana yathā ca naḥ / oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu oṃ durmitriyāstasmai santu yo 'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaḥ / oṃ drupadādivamumucānaḥ svinnaḥ snāto malādiva / pūtaṃ pavitreṇevājyamāpaḥ śundhantu mainasaḥ / oṃ ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso 'dhyajāyata / tatorātryajāyata / tataḥ samudror'ṇavaḥ samudrādarṇavādadhisaṃvatsaro ajāyata / ahaurātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī / sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat / divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ
Translation
为那“伟大而前行之眼”（太阳）。噫，诸水——你们之中凡最吉祥的精髓，愿在此赐我们一分，如慈柔之母。噫，诸水，我们为求护佑而亲近你们；愿你们增益我等，使居处与安宁不致毁灭——使你们成为众人之水，也成为我等之水。愿诸水与疗愈之草药与我等为友；但愿它们与憎我者、与我所憎者为敌。犹如人从柱上得释，犹如沐浴洗去汗垢，愿诸水净化我等内心，如同澄酥（酥油）以滤器而得清净。由热力所生之苦行，生出Ṛta（宇宙秩序）与Satya（真实）；由彼生夜；由彼生海与洪流；由海与洪流生出岁年。那统御一切动者的安置者，安排昼与夜；而如往昔，造物主安立日与月、天与地、中界与上界。
Word by Word
महेरणायfor great battle/effort (Vedic phrase)
महेरणाय:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootमहेरण (प्रातिपदिक; वैदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (वैदिक-प्रयोग), चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; अर्थः ‘महते रणाय/महते कर्मणे’ इत्यादि (पाठभेद-संभव)
चक्षुसेfor sight
चक्षुसे:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; ‘चक्षुषे’ वैदिक-रूपम्
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
यःwho/which
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम
वःyour / to you
वः:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी, बहुवचन; ‘your/to you’ (enclitic)
शिवतमःmost auspicious
शिवतमः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशिवतम (प्रातिपदिक; superlative)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अतिशय-विशेषण (superlative)
रसःessence, sap
रसः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
भाजयेतmay (he/it) apportion/grant
भाजयेत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√भज् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; कारणार्थ-प्रयोगः ‘भाजयेत’ = ‘विभजेत्/प्रापयेत्’
इहhere
इह:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb)
नःto us
नः:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी/षष्ठी, बहुवचन; ‘to us/our’ (enclitic)
अशतीः(like) streams/waters (Vedic)
अशतीः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअशती (प्रातिपदिक; वैदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; वैदिक-शब्दः (जलधाराः/नद्यः इत्यर्थे)
इवlike
इव:
Sambandha (Comparator/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)
मातरःmothers
मातरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
तस्मैto that (one)
तस्मै:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; वैदिक-पाठे ‘तस्मा’ इति रूपं दृश्यते
अरङ्गमाम(Vedic mantra particle)
अरङ्गमाम:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअरङ्गमाम (अव्यय/वैदिक-प्रयोग)
Formवैदिक-अव्यय/मन्त्रपद; अर्थः ‘शीघ्रम्/सम्यक्’ इत्यादि (पाठभेद-संभव)
वःto you / your
वः:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी, बहुवचन; ‘your/to you’
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन
क्षयायfor dwelling/abode; for perishing (context-dependent)
क्षयाय:
Prayojana (Purpose/हेतु)
TypeNoun
Rootक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
जिन्वथimpel, invigorate
जिन्वथ:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√जिव्/√जिन्व् (धातु; वैदिक)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; अर्थः ‘प्रेरयथ/पोषयथ’
आपःwaters
आपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
जनO people (particle)
जन:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootजन (अव्यय/सम्बोधन; वैदिक)
Formसम्बोधनात्मक/वैदिक-अव्यय (vocative-like particle)
यथाas, in such a way
यथा:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formप्रकार/उपमानवाचक-अव्यय (as, so that)
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
नःto us
नः:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी, बहुवचन; ‘our/to us’
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
सुमित्रियाःwell-friendly, benevolent
सुमित्रियाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुमित्रिया (प्रातिपदिक; वैदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘सु-मित्र’ भावः (friendly)
नःour
नः:
Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, बहुवचन; ‘our’
आपःwaters
आपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
ओषधयःherbs, medicinal plants
ओषधयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
सन्तुlet them be
सन्तु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
दुर्मित्रियाःill-friendly, hostile
दुर्मित्रियाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुर्मित्रिया (प्रातिपदिक; वैदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘दुर्-मित्र’ भावः (unfriendly)
तस्मैto him
तस्मै:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी, एकवचन
सन्तुlet them be
सन्तु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलोट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अस्मान्us
अस्मान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया, बहुवचन
द्वेष्टिhates
द्वेष्टि:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√द्विष् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
यम्whom
यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
वयम्we
वयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, बहुवचन
द्विष्मःhate
द्विष्मः:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√द्विष् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st), बहुवचन; परस्मैपद
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
द्रुपदात्from the wooden fetter
द्रुपदात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootद्रुपद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन
इवlike
इव:
Sambandha (Comparator/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय
अमुमुचानःreleasing (oneself)
अमुमुचानः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ-मुच्-आन (कृदन्त; √मुच् (धातु) + शानच्; नकार-आगमः; वैदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; शानच्-प्रत्ययान्त (present participle, middle); अर्थः ‘मुञ्चमानः/विमोचयमानः’
स्विन्नःsweated
स्विन्नः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्विन्न (कृदन्त; √स्विद् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
स्नातःbathed
स्नातः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्नात (कृदन्त; √स्ना (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
मलात्from impurity
मलात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootमल (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी, एकवचन
इवlike
इव:
Sambandha (Comparator/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय
पूतम्purified
पूतम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootपूत (कृदन्त; √पू (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
पवित्रेणwith a purifier (filter)
पवित्रेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootपवित्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
इवas if, like
इव:
Sambandha (Comparator/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय
आज्यम्ghee
आज्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आपःwaters
आपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
शुन्धन्तुlet them purify
शुन्धन्तु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√शुध्/√शुन्ध् (धातु; वैदिक)
Formलोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
मैनसःmental (impurity)/of the mind
मैनसः:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootमैनस (प्रातिपदिक; मनस्-सम्बन्धी)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘मानस’ इत्यर्थे वैदिक/पाठभेद
ॐOm
ॐ:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय)
Formप्रणव-रूपम् अव्यय
ऋतम्cosmic order, truth
ऋतम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
सत्यम्truth
सत्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
अभिtowards, upon
अभि:
Sambandha (Preverb/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअभि (अव्यय/उपसर्ग)
Formउपसर्ग/अव्यय (preverb)
ईद्धात्from the kindled (fire)
ईद्धात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeAdjective
Rootईद्ध (कृदन्त; √इन्ध्/√ईध् (धातु) + क्त; वैदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; ‘ईद्धात्’ = ‘प्रदीप्तात्’
तपसःfrom austerity
तपसः:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी/पञ्चमी, एकवचन; ‘from/of austerity’
अधिover, upon
अधि:
Sambandha (Preverb/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअधि (अव्यय/उपसर्ग)
Formउपसर्ग/अव्यय
अजायतwas born, arose
अजायत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
ततःthen, thereafter
ततः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअपादान/क्रमवाचक-अव्यय (then, from there)
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अजायतarose
अजायत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formलङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
ततःthen
ततः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formक्रमवाचक-अव्यय
समुद्रःocean
समुद्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अर्णवःsea, flood
अर्णवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअर्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समुद्रात्from the ocean
समुद्रात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
अर्णवात्from the sea
अर्णवात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootअर्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
अधिupon
अधि:
Sambandha (Preverb/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअधि (अव्यय/उपसर्ग)
Formउपसर्ग/अव्यय
संवत्सरःyear
संवत्सरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसंवत्सर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अजायतarose
अजायत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formलङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
अहोरात्राणिdays and nights
अहोरात्राणि:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअहोरात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; द्वन्द्व-समासः (अहः + रात्रि)
विदधत्arranging, ordaining
विदधत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-√धा (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle)
विश्वस्यof the whole (universe)
विश्वस्य:
Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
मिषतःof the moving/living (world)
मिषतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमिषत् (कृदन्त; √मिष् (धातु) + शतृ)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त; ‘चलतः/जीवतः’
वशीthe controller
वशी:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘वशी’ = ‘वशवान्’
सूर्याचन्द्रमसौthe sun and the moon
सूर्याचन्द्रमसौ:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसूर्य-चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; द्वन्द्व-समासः (सूर्य + चन्द्रमस्)
धाताthe creator, ordainer
धाता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधातृ (प्रातिपदिक; √धा (धातु) + तृच्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृच्-प्रत्ययान्त (agent noun)
यथाas
यथा:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय
पूर्वम्formerly, as before
पूर्वम्:
Sambandha (Time/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formकालवाचक-अव्यय (adverbial accusative)
अकल्पयत्arranged, fashioned
अकल्पयत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअ-√कॢप् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; causative/denominative sense ‘arranged’
दिवम्heaven
दिवम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
पृथिवीम्earth
पृथिवीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
अन्तरिक्षम्mid-space, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अथोand also
अथो:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ + उ (अव्यय)
Formसमुच्चय/अनन्तरवाचक-अव्यय (and then/also)
स्वःthe heavenly world (svarga)
स्वः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्वर् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; वैदिक ‘स्वर्गः’
Speaker
Lord Vishnu (as a ritual/cosmological citation within the Vishnu–Garuda dialogue)
Medical Ayurveda
Dosha: Pitta
Philosophical Teaching
Concept: Purification of mind through waters and alignment with ṛta (cosmic order) and satya (truth); recognition of creation’s ordered unfolding from tapas to cosmic structuring.
Vedantic Theme: From ritual purity to inner purity: mind (manas) is to be cleansed; cosmic order reflects a deeper intelligibility that supports dharma and contemplative insight.
Application: Use these mantras in snāna/ācamana or before major vows; reflect briefly on ṛta-satya—commit to truthful speech and orderly living as extensions of inner purification.
Verse Rasa
Primary Rasa: shanta
Secondary Rasa: adbhuta
Geographic Context
Type: cosmic_region
Cross References
Related Themes: Garuda Purana 1.217.10 (Āpo hi ṣṭhā)
Characters & Entities
Ā
Āpaḥ (Waters)O
Oṣadhayaḥ (Herbs)S
Sūrya (Sun)C
Candra (Moon)D
Dhātā (Creator)Ṛ
ṚtaS
SatyaFAQs
This verse treats water as a purifying, protective power—invoked to cleanse external and mental impurity and to secure auspiciousness during rites (especially bathing, ācamana, and ritual purification connected with śrāddha and other observances).
It links ritual purity to a larger metaphysical frame: Ṛta and Satya arise from tapas, and the ordered cosmos (day/night, sun/moon, worlds) is established by the Creator—implying that purification aligns the practitioner with cosmic order.
Use the teaching as a discipline of cleanliness and intention: perform bathing/ācamana with a prayerful mind, cultivate truthfulness and ethical restraint, and treat purification as inner reform—not merely external washing.