Shloka 49
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
उवाच तां दण्डनाथामत्याहितविशङ्किनीम् / रथस्थिता रथगता तत्प्रती कारकर्मणे / सखि पोत्रिणि दुष्टस्य तर्षास्त्रमिदमागतम्
Transliteration
uvāca tāṃ daṇḍanāthāmatyāhitaviśaṅkinīm / rathasthitā rathagatā tatpratī kārakarmaṇe / sakhi potriṇi duṣṭasya tarṣāstramidamāgatam
Translation
为行对治之事，持杖将（Daṇḍanāthā）立于战车之上，对那忧惧疑惧的女谋臣说道：“友人波特丽尼（Potriṇī）啊，恶徒的‘渴箭’（Tarṣā）此刻已至。”
Word by Word
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ताम्to her
ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
दण्डनाथाम्the commander (female)
दण्डनाथाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootदण्ड-नाथा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—दण्डस्य नाथा (commander of punishment/army-chief)
अति-आहित-विशङ्किनीम्extremely anxious/suspicious
अति-आहित-विशङ्किनीम्:
विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअति-आहित-विशङ्किनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—अत्यन्तम् + आहित (placed/caused) + विशङ्किनी (very apprehensive)
रथ-स्थिताstanding on the chariot
रथ-स्थिता:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootरथ-स्थित (कृदन्त; स्था धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त (PPP) used adjectivally; समासः—रथे स्थिता (standing on the chariot)
रथ-गताmounted on the chariot
रथ-गता:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootरथ-गत (कृदन्त; गम् धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त (PPP); समासः—रथं गता (gone/entered the chariot)
तत्-प्रतीtowards that / against it
तत्-प्रती:
सम्बन्ध/दिशा (Directional)
TypeIndeclinable
Rootतत्-प्रति (अव्यय/उपसर्गार्थ)
Formअव्ययीभाव; ‘तत्’ (that) + ‘प्रति’ (towards/against)
कारकर्मणेfor the counter-action
कारकर्मणे:
सम्प्रदान (Sampradāna/Dative purpose)
TypeNoun
Rootकार-कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (4th/चतुर्थी), एकवचन; समासः—कार (doing) + कर्मन् (act)
सखिO friend
सखि:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootसखि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
पोत्रिणिO Potriṇī
पोत्रिणि:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootपोत्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
दुष्टस्यof the wicked one
दुष्टस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeAdjective
Rootदुष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/षष्ठी), एकवचन
तर्ष-अस्त्रम्the thirst-weapon
तर्ष-अस्त्रम्:
कर्ता/कर्म (Subject/Object by context)
TypeNoun
Rootतर्ष-अस्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तर्षस्य अस्त्रम् (weapon of thirst)
इदम्this
इदम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
आगतम्has come/arrived
आगतम्:
क्रिया (Predicative)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formकृदन्त क्त (PPP) used predicatively; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन