Shloka 40
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्
Transliteration
ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ / tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat
Translation
如是以心之诸态而安住于可爱之相；由彼等而生诸系谱，使此世界充满。
Word by Word
इतिthus
इति:
वाक्यसम्बन्ध (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; quotation/closure particle
एवम्in this way
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; manner adverb
मानसैःmental
मानसैः:
करण (Instrument)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; Instrumental plural; adjective qualifying भावैः
भावैःby (their) states/conditions
भावैः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; Instrumental plural (by/with states/feelings)
प्रेष्ठम्most (exceedingly)
प्रेष्ठम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial accusative)
TypeAdjective
Rootप्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular used adverbially (most/very much)
तिष्ठन्तिremain/stand
तिष्ठन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; Present indicative 3rd pl (stand/remain)
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction
अ-प्रजाः(they) without progeny
अ-प्रजाः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootअ (नञ्-उपसर्ग) + प्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural; ‘a-’ privative (non-progeny/without offspring)
तथाthus, likewise
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; manner adverb
अन्वयाःlineages/descents
अन्वयाः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootअन्वय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural (lineages/descents)
तुbut
तु:
वाक्यसम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; contrastive particle
सम्भूताःarisen/produced
सम्भूताः:
क्रियाविशेषण/विधेय (Predicative participle)
TypeVerb
Rootसम् + भू (धातु) → सम्भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Past passive participle used predicatively (having arisen/produced)
यैःby which/whom
यैः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; Instrumental plural (by whom/which)
इदम्this
इदम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here accusative singular as object of पूरितम् (this)
पूरितम्filled
पूरितम्:
विधेय (Predicate participle)
TypeVerb
Rootपूर् (धातु) → पूरित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; Past passive participle agreeing with जगत्; ‘filled’
जगत्the world
जगत्:
कर्ता/आश्रय (Subject of predicate)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular (world)