Shloka 8
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
Transliteration
āsaṃyamātpravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam / avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam
Translation
今我将依次宣说无上之诸元素创造（bhūta-sarga）。那不显之因（avyakta）恒常不变，具“有”与“无”二相之性。
Word by Word
आसंयमात्from (this) lack of restraint
आसंयमात्:
हेतु/अपादान (Cause/Source/हेतु-अपादान)
TypeNoun
Rootआ + संयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; ablative of cause/source
प्रवक्ष्यामिI shall explain
प्रवक्ष्यामि:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलृट् (Simple Future), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग: प्र-
भूतसर्गम्the creation of beings
भूतसर्गम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभूत + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भूतानां सर्गः)
अनुत्तमम्unsurpassed, excellent
अनुत्तमम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनुत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; adjective qualifying भूतसर्गम्
अव्यक्तम्the unmanifest
अव्यक्तम्:
विशेष्य/विषय (Topic/विषय)
TypeAdjective
Rootअव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; adjective used substantively
कारणम्cause
कारणम्:
विशेष्य/विषय (Apposition/topic)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; in apposition to अव्यक्तम्
यत्which
यत्:
सम्बन्ध (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; relative pronoun
तत्that
तत्:
सम्बन्ध (Correlative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; demonstrative correlating with यत्
नित्यम्eternal
नित्यम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; adjective
सत्-असत्-आत्मकम्having the nature of being and non-being
सत्-असत्-आत्मकम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसत् (प्रातिपदिक) + असत् (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (सत्+असत्) as prior member + तत्पुरुषः with आत्मक (having the nature of being and non-being)