Shloka 43
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् / गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्
Transliteration
viṣṇoḥ padāni nāgānāṃ kuṇḍaṃ saptarṣisaṃsthitam / gatvopaspṛśya śucyaṃbho jagāmāgastyasaṃśrayam
Translation
他前往毗湿奴足迹之地与龙族之圣池，七仙（Saptarṣi）安住其间；至彼以清净之水净身，然后投归阿迦斯提耶之庇护。
Word by Word
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
पदानिfootprints/steps/places
पदानि:
कर्म (Karma/Object; understood with ‘visited’)
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), बहुवचन
नागानाम्of the Nāgas (serpents)
नागानाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन
कुण्डम्pond, sacred pool
कुण्डम्:
कर्म/अधिकरण (Object/Location; appositional)
TypeNoun
Rootकुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन
सप्तर्षिसंस्थितम्occupied/attended by the seven sages
सप्तर्षिसंस्थितम्:
विशेषण (Qualifier of ‘कुण्डम्’)
TypeAdjective
Rootसप्त ऋषि + संस्थित (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समास: तत्पुरुष (सप्तर्षिभिः/सप्तर्षिषु संस्थितम्)
गत्वाhaving gone
गत्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु) (कृदन्त)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वक्रिया; धातु: गम् ‘to go’
उपस्पृश्यhaving sipped/touched (water) for purification
उपस्पृश्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootस्पृश् (धातु) + उप (उपसर्ग) (कृदन्त)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वक्रिया; धातु: स्पृश् ‘to touch’ (उप+स्पृश् = to perform ablution by touching water)
शुचि-अम्भःpure water
शुचि-अम्भः:
कर्म (Karma/Object; of ‘उपस्पृश्य’)
TypeNoun
Rootशुचि (प्रातिपदिक) + अम्भस्/अम्भः (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; कर्मधारय: शुचि च तत् अम्भः
जगामwent
जगाम:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अगस्त्यसंश्रयम्the abode/refuge of Agastya
अगस्त्यसंश्रयम्:
कर्म (Karma/Goal)
TypeNoun
Rootअगस्त्य + संश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष: अगस्त्यस्य संश्रयः