Sutra 19

Devanagari script

पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥

Transliteration

pañcarātrikaṃ tanurāgaṃ ṣaḍrātrikaṃ nīlaṃ puṣpalākṣāmañjiṣṭhāraktaṃ guruparikarma yatnopacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ saptarātrikam

Translation

浅染应在五夜内完成；靛蓝染在六夜内完成。以花染、虫胶与茜草红染色——因工序繁重且需谨慎处理——以及上等布料的染制，应在七夜内完成。

Word by Word

• पञ्चरात्रिकम्: lasting for five nights (a five-night process/period)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘पञ्चरात्र-सम्बन्धि/पञ्चरात्र-पर्यन्तम्’ इत्यर्थे विशेषणम्

• तनु: thin, light (in shade)
• Type: Adjective
• Root: तनु
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘रागम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• रागम्: dyeing; colour; dye
• Type: Noun
• Root: रञ्ज् (राग)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; कर्म/वस्तुनिर्देशः

• षड्रात्रिकम्: lasting for six nights
• Type: Adjective
• Root: षट् + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘नीलम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• नीलम्: indigo; blue dye
• Type: Noun/Adjective
• Root: नील
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; रञ्जकद्रव्य/वर्णविशेषः

• पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्: red (produced) with flower-dye, lac, and madder
• Type: Adjective
• Root: पुष्प + लाक्षा + मञ्जिष्ठा + रक्त
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘गुरुपरिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘पुष्प-लाक्षा-मञ्जिष्ठा-रक्त’ इति रञ्जनद्रव्यैः/वर्णैः रक्तम्

• गुरु: heavy; strong; deep (in effect)
• Type: Adjective
• Root: गुरु
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्

• परिकर्म: processing; finishing treatment
• Type: Noun
• Root: कृ (कर्मन्) उपसर्गः परि-
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; प्रक्रिया/संस्कारः

• यत्नोपचार्यम्: to be carried out with care and effort
• Type: Adjective
• Root: यत्न + उपचार्य (उप + चर्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘यत्नेन उपचार्यं’ = प्रयत्नपूर्वकं सेवनीयम्/सम्पादनीयम्

• जात्यम्: fine; of superior kind
• Type: Adjective
• Root: जात्य
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम्

• वासः: cloth; garment
• Type: Noun
• Root: वस् (वासस्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; वस्त्रवाचकः

• सप्तरात्रिकम्: lasting for seven nights
• Type: Adjective
• Root: सप्त + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम् (कालमाननिर्देशः)

Entities Mentioned

• dyeing artisans
• cloth (vāsaḥ)
• indigo (nīla)
• lac (lākṣā)
• madder (mañjiṣṭhā)

More Details

FAQs

What is the administrative purpose of specifying nights/days for dyeing?

To create enforceable service standards—so delays, fraud, or under-processing can be detected and penalized, and wages/liability can be computed against a known benchmark.