Sutra 3
Devanagari script
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनमंसपथवारिपथाभ्यामुपेतम् ॥ कZ_०२.३.०३ ॥
Transliteration
janapadamadhye samudayasthānaṃ sthānīyaṃ niveśayet vāstukapraśaste deśe nadīsaṅgame hradasyāviśoṣasyāṅke sarasas taṭākasya vā vṛttaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vā vāstuvaśena vā pradakṣiṇodakaṃ paṇyapuṭabhedanam aṃsapatha-vāripathābhyām upetam
Translation
在乡邦（janapada）中央，他应设立“地方中心”（sthānīya），作为税收征集与经济汇聚之所，选址须经营造者认可：在两河汇流处、在不干涸湖泊的岸边，或在天然湖泊或水库旁——依地势规划为圆形、长圆形或方形——并备有可供绕行的水域，设有开启/查验货物包捆的设施，且由陆路与水路相连通。
Word by Word
जनपदमध्येin the midst of the territory (janapada)
जनपदमध्ये:
TypeNoun
Rootजनपद, मध्य
Formसमासः; ‘जनपदस्य मध्ये’ इति; ‘मध्य’ (नपुं.) सप्तमी एकवचन (मध्ये)
समुदयस्थानम्a centre of collection/accumulation (of revenue and goods)
समुदयस्थानम्:
TypeNoun
Rootसमुदय, स्थान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘समुदयस्य स्थानम्’
स्थानीयम्local (administrative)
स्थानीयम्:
TypeAdjective
Rootस्थानीय
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समुदयस्थानम् इति विशेषणम्
निवेशयेत्should establish / should locate
निवेशयेत्:
TypeVerb
Rootनिविश् (नि+विश्)
Formविधिलिङ् (optative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष एकवचन; causative sense in usage: ‘cause to be established/settled’
वास्तुकप्रशस्तेcommended as per site-planning (vāstuka)
वास्तुकप्रशस्ते:
TypeAdjective
Rootवास्तुक, प्रशस्त
Formसमासः; ‘वास्तुकेन प्रशस्ते’/‘वास्तुक-प्रशस्ते’; सप्तमी एकवचन (देशे इति सह)
देशेin a place/region
देशे:
TypeNoun
Rootदेश
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन
नदीसङ्गमेat a river confluence
नदीसङ्गमे:
TypeNoun
Rootनदी, सङ्गम
Formसमासः; ‘नद्याः सङ्गमे’; पुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन
ह्रदस्यof a lake
ह्रदस्य:
TypeNoun
Rootह्रद
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन
अविशोषस्यnon-drying / perennial
अविशोषस्य:
TypeAdjective
Rootअविशोष
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ह्रदस्य इति विशेषणम्; ‘न विशुष्यति’ (non-drying)
अङ्केon the side/bank (in the lap)
अङ्के:
TypeNoun
Rootअङ्क
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन; ‘अङ्क’ = उपान्त/कूल-प्रदेश (lap/side)
सरसःof a pond/lake
सरसः:
TypeNoun
Rootसरस्
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी एकवचन
तटाकस्यof a tank/reservoir
तटाकस्य:
TypeNoun
Rootतटाक
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
वृत्तम्circular (in shape)
वृत्तम्:
TypeAdjective
Rootवृत्त
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; (आकार-विशेषणम्)
दीर्घम्oblong/long
दीर्घम्:
TypeAdjective
Rootदीर्घ
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
चतुरश्रम्quadrangular/rectangular
चतुरश्रम्:
TypeAdjective
Rootचतुरश्र
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
वास्तुवशेनaccording to the nature/constraints of the site
वास्तुवशेन:
TypeNoun
Rootवास्तु, वश
Formसमासः; ‘वास्तोः वशेन’/‘वास्तु-वशेन’; नपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः (instrumental of accordance)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
प्रदक्षिणोदकम्having water arranged auspiciously (rightward/encircling)
प्रदक्षिणोदकम्:
TypeAdjective
Rootप्रदक्षिण, उदक
Formसमासः; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘प्रदक्षिणं (परितः/दक्षिणावर्तं) उदकं यस्य’ इति (water arranged to the right/clockwise or surrounding)
पण्यपुटभेदनम्(facility for) opening/inspecting bales/packages of merchandise
पण्यपुटभेदनम्:
TypeNoun
Rootपण्य, पुट, भेदन
Formसमासः; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘पण्य-पुट-भेदनम्’ = पण्यस्य पुटस्य भेदनम् (inspection/opening of packages)
अंसपथa pack/porter route (land route for carrying loads)
अंसपथ:
TypeNoun
Rootअंस, पथ
Formसमासः; पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (समासान्त-रूपम्); ‘अंसस्य पथः’
वारिपथाभ्याम्with the water-route(s)
वारिपथाभ्याम्:
TypeNoun
Rootवारि, पथ
Formसमासः; पुंलिङ्ग; तृतीया द्विवचन; ‘वारिणः पथाभ्याम्’ (by/with water-routes)
उपेतम्endowed with / provided with
उपेतम्:
TypeParticiple
Rootउप-इ (उपेत)
Formकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘युक्तम्/सम्पन्नम्’
Entities Mentioned
J
janapadaS
sthānīyaR
rivers (confluence)L
lake/reservoir (hrada/saras/taṭāka)T
trade inspection facilitiesFAQs
It lowers transaction and enforcement costs: taxes, customs, storage, inspection, and security can be centralized where goods and people naturally converge.