Verse 2
Paramahansaparivrajaka
सद्गुरुसमीपे सकलविद्यापरिश्रमज्ञो भूत्वा विद्वान् सर्वमैहिकामुष्मिकसुखश्रमं ज्ञात्वैषणात्रयवासनात्रयममत्वाहङ्कारादिकं वमनान्नमिव हेयम् अधिगम्य मोक्षमार्गैकसाधनो ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत्। गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद् गृहाद्वा वनाद्वा। अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वा अस्नातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदिति बुद्ध्वा सर्वसंसारेषु विरक्तो ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो वा पितरं मातरं कलत्रपुत्रमाप्तबन्धुवर्गं तदभावे शिष्यं सहवासिनं वा अनुमोदयित्वा— तद्धैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति; तदु तथा न कुर्यात्। आग्नेय्यामेव कुर्यात्। अग्निर्हि प्राणः; प्राणमेवैतया करोति। त्रैधातवीयामेव कुर्यात्; एतयैव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम इति। ‘अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो आरोचथाः। तं जानन्नग्न आरोहाथानो वर्धया रयिम्’ इत्यनेन मन्त्रेणाग्निम् आजिघ्रेत्। एष वा अग्नेर्योनिर्यः— ‘प्राणं गच्छ, स्वां योनिं गच्छ, स्वाहेति’ एवमेवैतदाह। ग्रामाच्छ्रोत्रियागारादग्निमाहृत्य स्वविध्युक्तक्रमेण पूर्ववदग्निमाजिघ्रेत्। यद्यातुरो वा अग्निं न विन्देदप्सु जुहुयात्— ‘आपो वै सर्वा देवताः; सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहा’ इति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नीयात् साज्यं हविरनामयम्। एष विधिर्वीराध्वाने वा अनाशके वा सम्प्रवेशे वा अग्निप्रवेशे वा महाप्रस्थाने वा। यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेदेष पन्थाः॥२॥
सत्-गुरु-समीपे । सकल-विद्या-परिश्रम-ज्ञः । भूत्वा । विद्वान् । सर्वम् । ऐहिक-अमुष्मिक-सुख-श्रमम् । ज्ञात्वा । एषणात्रय-वासना-त्रय-ममत्व-अहङ्कार-आदिकम् । वमन-अन्नम्-इव । हेयम् । अधिगम्य । मोक्ष-मार्ग-एक-साधनः । ब्रह्मचर्यम् । समाप्य । गृही । भवेत् । गृहात् । वनी । भूत्वा । प्रव्रजेत् । यदि । वा । इतरथा । ब्रह्मचर्यात्-एव । प्रव्रजेत् । गृहात्-वा । वनात्-वा । अथ । पुनः । अव्रती । वा । व्रती । वा । स्नातकः । वा । अस्नातकः । वा । उत्सन्न-अग्निः । अनग्निकः । वा । यत्-अहः-एव । विरजेत् । तत्-अहः-एव । प्रव्रजेत् । इति । बुद्ध्वा । सर्व-संसारेषु । विरक्तः । ब्रह्मचारी । गृही । वानप्रस्थः । वा । पितरम् । मातरम् । कलत्र-पुत्रम् । आप्त-बन्धु-वर्गम् । तत्-अभावे । शिष्यम् । सहवासिनम् । वा । अनुमोदयित्वा । तत्-ह । एके । प्राजापत्याम्-एव । इष्टिम् । कुर्वन्ति । तत्-उ । तथा । न । कुर्यात् । आग्नेय्याम्-एव । कुर्यात् । अग्निः । हि । प्राणः । प्राणम्-एव । एतया । करोति । त्रैधातवीयाम्-एव । कुर्यात् । एतया-एव । त्रयः । धातवः । यत्-उत । सत्त्वम् । रजः । तमः । इति । अयम् । ते । योनिः । ऋत्वियः । यतः । जातः । आरोचथाः । तम् । जानन् । अग्ने । आरोह । अथ । अनो । वर्धय । रयिम् । इति । अनेन । मन्त्रेण । अग्निम् । आजिघ्रेत् । एषः । वा । अग्नेः । योनिः । यः । प्राणम् । गच्छ । स्वाम् । योनिम् । गच्छ । स्वाहा । इति । एवम्-एव । एतत् । आह । ग्रामात् । श्रोत्रिय-आगारात् । अग्निम् । आहृत्य । स्व-विधि-उक्त-क्रमेण । पूर्ववत् । अग्निम् । आजिघ्रेत् । यत् । यातुरः । वा । अग्निम् । न । विन्देत् । अप्सु । जुहुयात् । आपः । वै । सर्वाः । देवताः । सर्वाभ्यः । देवताभ्यः । जुहोमि । स्वाहा । इति । हुत्वा । उद्धृत्य । प्राश्नीयात् । स-अज्यम् । हविः । अनामयम् । एषः । विधिः । वीर-अध्वाने । वा । अनाशके । वा । सम्प्रवेशे । वा । अग्नि-प्रवेशे । वा । महा-प्रस्थाने । वा । यत् । यातुरः । स्यात् । मनसा । वाचा । वा । संन्यसेत् । एषः । पन्थाः ।
sadgurusamīpe sakalavidyāpariśramajño bhūtvā vidvān sarvamaihikāmuṣmikasukhaśramaṃ jñātvaiṣaṇātrayavāsanātrayamamatvāhaṅkārādikaṃ vamanānnam iva heyam adhigamya mokṣamārgaikasādhano brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet | gṛhād vanī bhūtvā pravrajet | yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajed gṛhādvā vanādvā | atha punaravratī vā vratī vā snātako vā asnātako vā utsannāgniranagniko vā yad ahareva virajet tad ahareva pravrajed iti buddhvā sarvasaṃsāreṣu virakto brahmacārī gṛhī vānaprastho vā pitaraṃ mātaraṃ kalatraputram āptabandhuvargaṃ tadabhāve śiṣyaṃ sahavāsinaṃ vā anumodayitvā— taddhaike prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti; tadu tathā na kuryāt | āgneyyāmeva kuryāt | agnir hi prāṇaḥ; prāṇamevaitayā karoti | traidhātavīyāmeva kuryāt; etayaiva trayo dhātavo yaduta sattvaṃ rajastama iti | ‘ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto ārocathāḥ | taṃ jānann agna ārohāthāno vardhayā rayim’ ity anena mantreṇāgnim ājighret | eṣa vā agner yonir yaḥ— ‘prāṇaṃ gaccha, svāṃ yoniṃ gaccha, svāheti’ evamevaitad āha | grāmāc chrotriyāgārād agnim āhṛtya svavidhyuktakrameṇa pūrvavad agnim ājighret | yady āturo vā agniṃ na vinded apsu juhuyāt— ‘āpo vai sarvā devatāḥ; sarvābhyo devatābhyo juhomi svāhā’ iti hutvoddhṛtya prāśnīyāt sājyaṃ havir anāmayam | eṣa vidhir vīrādhvāne vā anāśake vā sampraveśe vā agnipraveśe vā mahāprasthāne vā | yady āturaḥ syān manasā vācā vā saṃnyased eṣa panthāḥ ||2||
Ở gần bậc Chân Sư, sau khi đã trải qua công phu của mọi học thuật và trở thành người trí; lại hiểu rằng mọi lạc thọ—ở đời này hay đời sau—đều gắn với nhọc nhằn; nhận ra rằng tam dục, tam chủng tử tập khí, cùng các thứ như chấp thủ “của ta” và ngã mạn, đều phải bỏ như thức ăn đã nôn ra; người chỉ lấy con đường giải thoát làm phương tiện duy nhất, nên hoàn tất phạm hạnh học trò rồi làm gia chủ; từ nhà vào rừng, rồi xuất du. Hoặc cũng có thể xuất du ngay từ thời phạm hạnh, hoặc từ nhà, hoặc từ rừng. Lại nữa, dù chưa thọ giới hay đã thọ giới, dù đã tắm lễ tốt nghiệp hay chưa, dù đã dập tắt lửa tế hay không giữ lửa—ngày nào tâm ly tham khởi lên, ngay ngày ấy phải xuất du. Hiểu như vậy, người chán lìa mọi nẻo luân hồi, dù là học trò, gia chủ hay lâm cư, sau khi được cha mẹ, vợ con và thân quyến thuận cho—hoặc nếu không có thì được đệ tử hay bạn đồng tu chấp thuận—mà xả ly. Có kẻ chỉ làm tế lễ Prājāpatya; không nên như thế. Chỉ nên làm tế lễ Agneya, vì Agni chính là prāṇa; nhờ đó biến lễ cúng thành prāṇa. Chỉ nên làm tế lễ Traidhātavīya; nhờ đó (tượng trưng) ba tính chất: sattva, rajas, tamas. Với thần chú: “Đây là thai tạng của ngươi, hỡi các tế sư, từ đó các ngươi sinh ra và rực sáng; biết vậy, hỡi Agni, hãy thăng lên và làm tăng trưởng phú lộc,” hãy ngửi lửa. Đó chính là ‘thai tạng’ của Agni—nghĩa là: “Hãy đi vào prāṇa, hãy đi về thai tạng của ngươi, svāhā,” lời ấy nói như vậy. Mang lửa từ làng, từ nhà vị Bà-la-môn thông Veda, theo nghi quỹ đã dạy, lại ngửi lửa như trước. Nếu bệnh mà không tìm được lửa, hãy cúng vào nước: “Nước là tất cả chư thiên; con cúng dường đến tất cả chư thiên, svāhā.” Cúng xong, múc lấy mà dùng phần lễ vật với bơ sữa—một lễ vật không gây hại. Nghi thức này áp dụng khi lên đường dũng mãnh, khi tuyệt thực, khi nhập đạo, khi nhập hỏa, hay trong cuộc ‘đại xuất hành’. Nếu bệnh nặng, có thể xả ly bằng ý hoặc bằng lời—đó là con đường.
Having, in the presence of a true teacher, become one who knows the toil of all learning, and being learned—having understood that all happiness, whether in this world or the next, is bound up with exertion—having recognized as to be rejected, like vomited food, the triad of desires, the triad of latent tendencies, and such things as possessiveness and egoism—one, whose sole means is the path to liberation, should complete the student-life and become a householder; from the house one should become a forest-dweller and then wander forth. Or else, alternatively, one may wander forth directly from student-life, or from the house, or from the forest. Again, whether non-vowed or vowed, whether a graduate or not, whether with extinguished fires or without maintaining fires—on whatever day one becomes dispassionate, on that very day one should wander forth: understanding thus, being dispassionate toward all worldly courses, whether student, householder, or forest-dweller, having obtained consent from father, mother, wife, son, and one’s circle of relatives—or, in their absence, from a disciple or companion—(one should renounce). Some perform only a Prājāpatya iṣṭi; one should not do so. One should perform the Agneya (iṣṭi) alone, for Agni is indeed prāṇa; by this he makes (the offering) into prāṇa itself. One should perform the Traidhātavīya (iṣṭi) alone; by this the three constituents—namely sattva, rajas, and tamas—are (symbolically dealt with). With the mantra ‘This is your womb, O priests, from which you were born and shone forth; knowing that, O Agni, ascend; then increase our wealth,’ one should smell the fire. This indeed is Agni’s womb—(as expressed by) ‘Go to prāṇa; go to your own womb; svāhā’—thus indeed it says. Bringing fire from a village, from the house of a learned Vedic man, one should, according to the prescribed procedure, smell the fire as before. If, being ill, one does not find fire, one should offer into water: ‘Waters are indeed all deities; to all deities I offer, svāhā’; having offered thus, one should take and eat the oblation with ghee, a harmless offering. This procedure applies on a heroic journey, or in fasting, or at entry (into renunciation), or in entering fire, or in the great departure. If one is ill, one may renounce mentally or verbally—this is the path.