Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 89

Devanagari script

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

Transliteration

kaḥ samuccalitaṃ cetastoyaṃvā saṃpratīpayet | proccathānasthitamapi svabhāvoyaccalastayoḥ

Translation

Ai có thể làm cho tâm đã dâng trào trở nên lặng yên—cũng như ai khiến nước đứng yên? Dẫu được giữ trong bình, bản tính của cả hai vẫn luôn dao động.

Word by Word

• कः: who
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; प्रश्नार्थक

• समुच्चलितम्: agitated, stirred up
• समुच्चलितम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम् + उत् + चल् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; चेतः-विशेषणम्

• चेतः: mind, consciousness
• चेतः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• तोयम्: water
• तोयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (Disjunction/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपातः (disjunctive: or)

• संप्रतीपयेत्: could calm/turn back
• संप्रतीपयेत्: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्रति + ईप्/ईपय् (धातु; causative sense)
• Form: विधिलिङ्-लकार (optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्; अर्थः: "शमयेत्/प्रतीपं नयेत्" (to calm/turn back)

• प्रोच्चथानस्थितम्: risen up, set in motion
• प्रोच्चथानस्थितम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र + उत् + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; (उत्थानस्थित = risen/standing up)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपातः (even/also)

• स्वभावः: nature, inherent disposition
• स्वभावः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: स्वस्य भावः (षष्ठी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative connector/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun: which/that)

• चलः: unsteady, fickle
• चलः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (unsteady)

• तयोः: of those two (mind and water)
• तयोः: Sambandha (Genitive/locative dual/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्विवचन-रूपम्; षष्ठी/सप्तमी (6th/7th), द्विवचन (of/in those two)

Speaker

Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī

Visual Art Cues

Scene: A metaphor scene: a pot of water still rippling despite being held, mirrored by a human figure with a swirling aura around the head—showing the mind’s inherent motion.

Characters & Entities

• Agastya
• Mind (cetas)
• Water (toya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The mind’s instability is natural; spiritual progress requires disciplined restraint and higher support beyond mere intention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named; the verse supports the Kāśī māhātmya by explaining why people still waver even near a liberating kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the implied discipline is steadiness of mind (citta-nirodha/saṃyama) in pursuit of dharma and mokṣa.