Mantra 4
Rishi: Yājñavalkya (traditional)
Devata: Ātman/Brahman; with Mātariśvan (Vāyu) as subsidiary figure
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and length; often classified as triṣṭubh-like in recensional metrics)
Samhita Patha (Devanagari)
अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यो नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न् पूर्व॒मर्श॑त् । तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति
Transliteration
anéjad ékaṃ mánaso javī́yo nainad devā́ āpnuvan pū́rvam árśat | tád dhā́vato ’nyā́n atyéti tíṣṭhat tásminn apó mātáriśvā dadhāti ||
Translation
Đấng ấy bất động mà là một, nhanh hơn cả tâm. Chư thiên không đạt tới, vì Ngài đã đi trước. Dẫu đứng yên, Ngài vẫn vượt qua những kẻ đang chạy; trong Ngài, Mātariśvan đặt để các dòng nước.
Padapatha (Word Analysis)
अनेजत् । एकम् । मनसः । जवीयः । न । एनत् । देवाः । आप्नुवन् । पूर्वम् । अर्शत् । तत् । धावतः । अन्यान् । अत्येति । तिष्ठत् । तस्मिन् । अपः । मातरिश्वा । दधाति ।
Word by Word
अनेजत्unmoving, motionless
अनेजत्:
विशेषणम् (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे ‘एकम्’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootअनेज (प्रा॰; न-इज् ‘कम्पने’ इति धात्वर्थ-निषेधः) / अनेजत् (कृदन्त-रूपम्)
एकम्the One
एकम्:
कर्तृ (मुख्यवाक्ये विषयः) / कर्म (सन्दर्भानुसारं)
TypeAdjective
Rootएक (प्रा॰)
मनसःof the mind
मनसः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘मनसः’
TypeNoun
Rootमनस् (प्रा॰)
जवीयःswifter (than)
जवीयः:
विशेषणम् (एकम् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootजव (प्रा॰) → जवीयस् (तुलनात्मक-विशेषणम्)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
एनत्it
एनत्:
कर्म (आप्नुवन् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ (आप्नुवन्/अर्शत् इत्यादिषु)
TypeNoun
Rootदेव (प्रा॰)
आप्नुवन्reached, attained
आप्नुवन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootआप् (धातु; ‘प्राप्तौ’)
पूर्वम्before, formerly
पूर्वम्:
कालाधिकरण (पूर्वकाल-सूचनम्)
TypeIndeclinable (adverbial) / Adjective
Rootपूर्व (प्रा॰)
अर्शत्went, moved (towards)
अर्शत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootऋ (धातु; ‘गत्यर्थे/ऋच्छति’)
तत्that
तत्:
विषय/कर्म (अन्वयानुसारम्)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
धावतःof (it) running
धावतः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘धावतः’
TypeParticiple
Rootधाव् (धातु; ‘धावने’)
अन्यान्others
अन्यान्:
कर्म (अत्येति इत्यस्य)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअन्य (प्रा॰)
अत्येतिpasses beyond, overtakes
अत्येति:
क्रिया
TypeVerb
Rootअति + इ (धातु; ‘गत्यर्थे’)
तिष्ठत्standing, remaining
तिष्ठत्:
विशेषणम् (विषयस्य)
TypeParticiple
Rootस्था (धातु; ‘तिष्ठति’)
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (लोके/आश्रये)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
अपःthe waters
अपः:
कर्म (दधाति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअप् (प्रा॰; ‘जल’)
मातरिश्वाMātariśvan (Vāyu/Agni-messenger)
मातरिश्वा:
कर्तृ (दधाति इत्यस्य)
TypeNoun (proper)
Rootमातरिश्वन् (प्रा॰; देवविशेषः)
दधातिplaces, sets, establishes
दधाति:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु; ‘धारणे/स्थापने’)
Entities Mentioned
Ā
Ātman/Brahman (Ekam)M
Mātariśvan (Vāyu)Ā
Āpaḥ (Waters)D
Devas (collectively)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes