Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 27

त्रिपुरमोहनम्

Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”

Devanagari script

पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च । मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम्

Transliteration

paṃcakarmendriyagrāmāḥ paṃca buddhīṃdriyāṇi ca | mano buddhiriha proktaṃ dvādaśāyatanaṃ śubham

Translation

Năm nhóm cơ quan hành động, năm cơ quan tri giác, và ở đây còn có tâm cùng trí (buddhi) nữa—tất cả được tuyên dạy là mười hai āyatana cát tường, tức các nền tảng của kinh nghiệm.

Word by Word

• पञ्चकर्मेन्द्रियग्रामाः: the group(s) of five organs of action
• पञ्चकर्मेन्द्रियग्रामाः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पञ्च + कर्मेन्द्रिय + ग्राम (प्रातिपदिक); कर्मेन्द्रिय = कर्म + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (कर्मणाम् इन्द्रियाणि) + तत्पुरुषः (कर्मेन्द्रियाणां ग्रामाः); ‘पञ्च’ संख्याविशेषणम् (अव्ययवत्)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या/प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषणम्; (अत्र) नपुंसकलिङ्ग-बहुवचन-प्रथमा/द्वितीया-अनुरूपम् ‘बुद्धीन्द्रियाणि’ इति पदस्य

• बुद्धीन्द्रियाणि: organs of knowledge (sense-organs)
• बुद्धीन्द्रियाणि: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: बुद्धीन्द्रिय (प्रातिपदिक); बुद्धीन्द्रिय = बुद्धि + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (बुद्धेः इन्द्रियाणि)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• बुद्धिः: intellect
• बुद्धिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• इह: here
• इह: Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb: here/in this context)

• प्रोक्तम्: is declared/said
• प्रोक्तम्: Karma (कर्म/Predicate complement)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘(एतत्) प्रोक्तम्’—“is said/declared”

• द्वादशायतनम्: the twelvefold basis/abode (twelve āyatanas)
• द्वादशायतनम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: द्वादश + आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—द्विगु (संख्यापूर्वकः)

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् ‘द्वादशायतनम्’ इति

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Shakti Dimension

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It defines the practical field where bondage and liberation are experienced: the ten senses plus mind and intellect. In a Shaiva Siddhanta lens, disciplining these instruments helps the soul (paśu) loosen the bonds (pāśa) and turn toward Shiva (Pati) through right knowledge and steady devotion.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga worship and Saguna Shiva devotion are supported by inward purity—restraint of the senses and steadiness of mind. When these twelve bases are regulated, puja becomes focused (not distracted), and the devotee’s awareness can rest on Shiva as the indwelling Lord beyond the senses.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A clear takeaway is indriya-nigraha (sense restraint) with japa and dhyāna: repeat the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) while observing the senses, calming the mind, and sharpening buddhi for discrimination—often supported by Tripuṇḍra (bhasma) and Rudrākṣa as aids to steadiness.