Shloka 55

प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence

Devanagari script

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

Transliteration

haro dhyānaparaḥ kālīṃ nityaṃ praikṣata susthitam | vismṛtya pūrvaciṃtāṃ tāṃ paśyannapi na paśyati

Translation

Hara, hoàn toàn chuyên chú trong thiền định, vẫn luôn nhìn Kālī đang đứng vững trước mặt Ngài. Nhưng vì đã quên ý niệm trước kia về nàng, nên dẫu đang nhìn, Ngài vẫn như không thấy—bởi tâm Ngài chìm sâu trong quán chiếu nội tại.

Word by Word

• हरः: Hara (Śiva)
• हरः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ध्यानपरः: intent on meditation
• ध्यानपरः: कर्तृविशेषण (Kartṛ-viśeṣaṇa/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्यान + पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुष (ध्यान-पर = intent on meditation); विशेषण (qualifying हरः)

• कालीम्: Kālī
• कालीम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• नित्यम्: always
• नित्यम्: काल (Kāla/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb)

• प्रैक्षत: looked at; beheld
• प्रैक्षत: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सुस्थिताम्: well-positioned; standing properly
• सुस्थिताम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + स्थित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying कालीम्)

• विस्मृत्य: having forgotten
• विस्मृत्य: पूर्वकाल (Pūrvakāla-kriyā/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + स्मृ (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive)

• पूर्वचिन्ताम्: the former thought
• पूर्वचिन्ताम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूर्व + चिन्ता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः कर्मधारय (पूर्वा चिन्ता = former thought)

• ताम्: that
• ताम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (refers to पूर्वचिन्ताम्)

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृसमनाधिकरण (agreeing with हरः)

• अपि: even; though
• अपि: सम्बन्ध (discourse)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle; concessive/emphatic)

• न: not
• न: निषेध (Niṣedha/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (negation particle/निषेध)

• पश्यति: sees
• पश्यति: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Suta Goswami (narrating the Purāṇic account to the sages, within the Rudra Saṃhitā narrative frame)

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Mahādeva

Shakti Dimension

Shakti Form: Kālī

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva
• Kali

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It highlights the Shaiva ideal of dhyāna where the mind becomes so inwardly collected that outer seeing loses force; Hara’s absorption indicates mastery over vṛttis and the primacy of inner awareness in approaching liberation.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Like steady Linga-upāsanā, the verse points to unwavering contemplation (ekāgratā). The devotee may begin with saguna forms (Śiva/Śakti), yet the practice matures into interiorized realization where attention rests in the Lord beyond mere sensory perception.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

One-pointed dhyāna: sit steadily, fix awareness on Śiva (or Śiva-Śakti), and repeat the Pañcākṣarī (“Om Namaḥ Śivāya”) with breath-aware japa; the aim is absorption where the mind forgets prior distractions and rests in the Lord.