Shloka 83

प्रणवार्थ-शिवतत्त्व-निर्णयः

The Determination of Śiva as the Meaning of Praṇava

Devanagari script

तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः । होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च

Transliteration

tena saṃprokṣya saṃprāpya śuddhadehasvabhāvataḥ | homadravyārthamācāryya dakṣiṇārthaṃ vihāya ca

Translation

Được rảy nước thánh ấy theo nghi lễ và nhờ đó đạt trạng thái thanh tịnh tự nhiên của thân thể, rồi phải dành riêng vật dụng cho lễ hỏa cúng (homa); và, ô bậc đạo sư, cũng nên dâng phần dakṣiṇā làm lễ tạ cho vị chủ tế.

Word by Word

• तेन: by that (means)
• तेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• सम्-प्रोक्ष्य: having sprinkled (ritually)
• सम्-प्रोक्ष्य: क्रियाविशेषण (Adverbial to main action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्रक्ष् (धातु) + सम् (उपसर्ग)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; ‘having sprinkled/purified by sprinkling’

• सम्-प्राप्य: having attained
• सम्-प्राप्य: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु) + सम्, प्र (उपसर्गौ)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; ‘having obtained/reached’

• शुद्ध-देह-स्वभावतः: by (one’s) nature of having a purified body
• शुद्ध-देह-स्वभावतः: हेतु (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: शुद्ध (प्रातिपदिक) + देह (प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (Ablatival adverb); समासः—(शुद्धः देहः) कर्मधारय/तत्पुरुष-आधार, ततः ‘शुद्धदेह’ + ‘स्वभाव’ षष्ठी-तत्पुरुष; अर्थे ‘स्वभावतः = by nature’

• होम-द्रव्य-अर्थम्: for (the purpose of) homa-materials
• होम-द्रव्य-अर्थम्: प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: होम (प्रातिपदिक) + द्रव्य (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—‘होमस्य द्रव्यं’ षष्ठी-तत्पुरुष, तस्य ‘अर्थम्’ (purpose) चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे; समस्तपदम् ‘for the purpose of (obtaining) materials for homa’

• आचार्य: O teacher
• आचार्य: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: आचार्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• दक्षिणा-अर्थम्: for (the purpose of) the honorarium/donation
• दक्षिणा-अर्थम्: प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—‘दक्षिणायाः अर्थम्’ षष्ठी-तत्पुरुष; ‘for the purpose of the fee/donation’

• वि-हाय: having left aside
• वि-हाय: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: हा (धातु) + वि (उपसर्ग)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; ‘having left/abandoned’

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

Speaker

Suta Goswami (narrating Shaiva ritual procedure to the sages of Naimisharanya, as typical of Purana discourse in the Kailasha Samhita)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Sadāśiva

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It teaches that Shaiva worship should begin with purification (saṃprokṣaṇa) and proceed with disciplined offering (homa) and righteous giving (dakṣiṇā), aligning outer conduct with inner devotion so the aspirant becomes fit to receive Shiva’s grace.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

In Linga/Saguna Shiva worship, ritual purity and proper offerings support focused bhakti; allocating homa materials and dakṣiṇā is part of honoring the sacred rite and its officiants, treating the worship as service to Shiva present in the ritual.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Perform saṃprokṣaṇa (sprinkling for purification), then prepare homa offerings and give dakṣiṇā; the meditative takeaway is to cultivate cleanliness, sincerity, and gratitude as integral limbs of Shiva-upāsanā.