Rig Veda 10.3.1: Mandala 10, Sukta 3, Mantra 1

Sukta 10.3

Devata: Agni

Samhita Patha (Devanagari)

इनो राजन्नरतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमाँ अदर्शि । चिकिद्वि भाति भासा बृहतासिक्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥

Transliteration

ino rā́jan aratíḥ sam-iddhó raudró dákṣāya su-su-mā́m̐ adarśi | cikíd vi bhā́ti bhāsā́ bṛhatā́siknīm eti rúśatīm apā́jan ||

Translation

Hỡi Vua, quyền năng đang bừng lửa (Agni) đã hiện ra—mãnh liệt trong sức mạnh cho công việc của nghệ xảo; tỉnh thức và phân tri, ngài chiếu rạng bằng ánh sáng bao la, xua tan bóng tối, tiến về bình minh rực sáng của ý thức.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• इनो: the strong/impelling one; vigorous
• इनो: Kartā (सम्बोधन-पूर्वक विशेषण) / Sambodhana-संबद्ध
• Type: Noun/Adjective
• Root: इन (प्रातिपदिक; ‘इन’ = बल/उत्साह/समृद्धि-सम्बद्ध) अथवा ‘इन’ (धातु: इन्/इन् ‘बलवर्धने/प्रेरणे’) से निपातित रूप

• राजन्: O king
• राजन्: (Sambodhana) — संबोधित देवता
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) < √राज् (दीप्तौ/राज्ये)

• अरतिḥ: want, lack; (here) helplessness/need
• अरतिḥ: Kartā (वाक्य-कर्तृपद) / अथवा ‘दक्षाय’ के सापेक्ष विरोधार्थक विषय
• Type: Noun
• Root: अरति (प्रातिपदिक; ‘अरति’ = अभाव/अकर्मण्यता/अदक्षता; नकारार्थक भाव)

• समिद्धः: kindled, fully lit
• समिद्धः: Kartā-विशेषण (अग्नि/रौद्र के लिए)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: सम्-√इध् (दीप्तौ) → समिद्ध (कृदन्त)

• रौद्रः: Rudra-like, fierce
• रौद्रः: Kartā (मुख्य विषय/देवता—रुद्र-स्वरूप अग्नि) / विशेष्य
• Type: Adjective/Noun
• Root: रौद्र (प्रातिपदिक) < रुद्र

• दक्षाय: for skill/for Dakṣa (for competence)
• दक्षाय: Sampradāna (हित/प्रयोजन) — ‘दक्ष’ के लिए/दक्षता हेतु
• Type: Noun
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक)

• सुषुमान्: very splendid, richly vigorous
• सुषुमान्: Kartā-विशेषण (रौद्र/समिद्ध के लिए)
• Type: Adjective
• Root: सु- + शुम (प्रातिपदिक; ‘शुम’ = बल/तेज/शोभा) → सुषुमन्

• अदर्शि: appeared, was seen
• अदर्शि: क्रिया (मुख्य विधेय)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (दर्शन) — अ- (अग्म) + दर्शि (लुङ्/आorist)

• चिकिद्वि: clearly, discerningly
• चिकिद्वि: क्रिया-विशेषण (भाति के साथ) — ‘स्पष्टतया/विवेकपूर्वक’
• Type: Adverbial/Particle-complex
• Root: √चिद्/√कित् (बोधने) — ‘चिकिद्’ (परिपूर्ण/इच्छार्थक-ज्ञानसूचक पुरातन रूप) + ‘वि’ (उपसर्ग/निपात)

• भाति: shines
• भाति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √भा (दीप्तौ)

• भासा: with light, by radiance
• भासा: Karaṇa (करण) — ‘प्रकाश से’
• Type: Noun
• Root: भासा (प्रातिपदिक) < √भास्/√भा

• बृहतासि: you are great
• बृहतासि: विधेय (तुम हो) — संबोधित देवता का गुण
• Type: Adjective + Verb
• Root: बृहत् (प्रातिपदिक) + असि (√अस्)

• क्नीम्: a maiden/young woman
• क्नीम्: Karma (कर्म) — ‘क्नीम्’ को (जिसे) …
• Type: Noun
• Root: क्नी (प्रातिपदिक; वैदिक ‘क्नी’ = स्त्री/कन्या/युवती/नारी)

• एति: goes, moves
• एति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √इ (गत्यर्थ)

• रुशतीम्: shining, radiant
• रुशतीम्: Karma-विशेषण (क्नीम् के लिए)
• Type: Adjective
• Root: रुशती (प्रातिपदिक; ‘रुशत्/रुशती’ = उज्ज्वल/दीप्त)

• अपाजन्: they drove away, they pushed off
• अपाजन्: क्रिया (बहुवचन कर्तृ—देवाः/मरुतः/अङ्गिरसः आदि सन्दर्भानुसार)
• Type: Verb
• Root: अप-√अज् (गत्यर्थ/प्रेरणे) — ‘अपाजन्’ (लुङ्/आorist)