Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 51, Shloka 43

हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः

Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath

Devanagari script

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम्।रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्।।।।

Transliteration

sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyam uttamam |

rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam ||

Translation

Đã gây nên điều tối đại bất kính như vậy đối với Rāma—Đấng Chúa Tể của muôn cõi, sư tử giữa các bậc quân vương—thì mạng sống của ngươi khó lòng giữ được.

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahma
• ब्रह्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वयम्भूः: the self-born
• स्वयम्भूः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: स्वयम् + भू (धातु) → स्वयम्भू (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास: स्वयम् + भू; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ब्रह्मा इत्यस्य विशेषणम्

• चतुराननः: the four-faced one
• चतुराननः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: चतुर् + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि: ‘चत्वारि आननानि यस्य सः’ (four-faced); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ब्रह्मा इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: or/even)

• रुद्रः: Rudra
• रुद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रिणेत्रः: the three-eyed
• त्रिणेत्रः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रि + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि: ‘त्रीणि नेत्राणि यस्य सः’ (three-eyed); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रुद्रः इत्यस्य विशेषणम्

• त्रिपुरान्तकः: destroyer of Tripura
• त्रिपुरान्तकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुर + अन्तक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: ‘त्रिपुरस्य अन्तकः’ (destroyer of Tripura); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रुद्रः इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or/even)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महेन्द्रः: Mahendra
• महेन्द्रः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: महा + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: ‘महान् इन्द्रः’ (great Indra); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इन्द्रः इत्यस्य विशेषणम्

• सुरनायकः: leader of the gods
• सुरनायकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: सुर + नायक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: ‘सुराणां नायकः’ (leader of the gods); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इन्द्रः इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or/even)

• त्रातुम्: to save
• त्रातुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: त्रा (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), ‘to save’

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation)

• शक्ताः: able
• शक्ताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ब्रह्मा/रुद्र/इन्द्र इत्यादीनां समाहारस्य विशेषणम्

• युधि: in battle
• युधि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युध् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (युध्-शब्दः); ‘in battle’

• राम: by Rama
• राम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (member in compound; agent in genitive sense)

• वध्यम्: one who is to be slain
• वध्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘to be slain’ (gerundive sense as adjective)

• रामवध्यम्: (one) destined to be slain by Rama
• रामवध्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: राम + वध्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (agent-relation): ‘रामेण वध्यः’ (to be slain by Rama); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

"Rama is the supreme lord of all worlds, a lion among kings. Having pained him it is very difficult for you to sustain your life after offending him to this extent.

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma against the righteous sovereign brings inevitable consequence; the verse teaches accountability—wrong done to the innocent (Sītā) and to dharma’s guardian (Rāma) rebounds upon the wrongdoer.

What is the narrative situation?

Hanumān intensifies the warning: Rāvaṇa’s offence is not minor but a ‘great wrong’ against Rāma, making Rāvaṇa’s survival unlikely.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s majesty as a just king (rāja-siṃha) and moral authority (sarvalokeśvara), implying his duty to punish adharma.