Shloka 14

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः।मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते।।।।

Transliteration

vikṣipan vividhāḥ śākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ | mārutaś calitasthānaiḥ ṣaṭpadair anugīyate ||

Translation

Gió lay động muôn cành cây rợp hoa; như thể được đàn ong, đổi chỗ bay quanh, hòa tiếng ngân nga phụ họa.

Word by Word

• विक्षिपन्: shaking
• विक्षिपन्: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-क्षिप् (धातु) → विक्षिपत्/विक्षिपन् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with मारुतः; 'scattering/shaking'

• विविधाः: various
• विविधाः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; agrees with शाखाः (object of implied action of shaking)

• शाखाः: branches
• शाखाः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शाखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; object with participle विक्षिपन् (shaking branches)

• नगानाम्: of the trees
• नगानाम्: सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: नग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; 'of the trees/mountains' (here trees)

• कुसुम-उत्कचाः: laden with blossoms
• कुसुम-उत्कचाः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुसुम (प्रातिपदिक) + उत्कच (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (कुसुमैः उत्कचाः = thick with flowers); agrees with शाखाः

• मारुतः: the wind
• मारुतः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मारुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'wind'

• चलित-स्थानैः: moving from place to place
• चलित-स्थानैः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चल् (धातु) → चलित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय-समास (चलितानि स्थानानि येषाम्); qualifies षट्पदैः; 'with displaced positions (moving about)'

• षट्पदैः: by bees
• षट्पदैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: षट् (संख्या) + पद (प्रातिपदिक) → षट्पद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (षट् पदानि यस्य); 'by bees (six-footed ones)'

• अनुगीयते: is accompanied in song
• अनुगीयते: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-गै (धातु) (गी/गै 'to sing')
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense); 'is sung after/accompanied in song'

Context

"As the wind shakes the flowers off the branches of various trees the bees bumble in tune with the (whistling) wind.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)
• Wind (Māruta)
• Bees (Ṣaṭpada)
• Trees
• Flowers

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes harmony with the world: attentive appreciation of nature steadies the mind, helping one remain truthful and disciplined in action.

What is the narrative situation?

During the journey, the scene is painted through sensory imagery—wind, blossoms, and bees—framing the forest as alive with ordered movement.

Which character virtue is emphasized?

Cultivated perception and calmness—an inner poise that can coexist with the pressures of the quest.