Shloka 13

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः।।।।

Transliteration

patitaiḥ patamānaiś ca pādapasthaiś ca mārutaḥ | kusumaiḥ paśya saumitre krīḍann iva samantataḥ ||

Translation

Hãy nhìn, hỡi Saumitri: gió như đang vui đùa khắp nơi với những đóa hoa—có hoa đã rụng, có hoa đang rơi, có hoa còn đậu trên cành cây.

Word by Word

• पतितैः: fallen
• पतितैः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पत् (धातु) → पतित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; qualifies कुसुमैः; 'with fallen (flowers)'

• पतमानैः: falling
• पतमानैः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पत् (धातु) → पतमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ/Present active participle), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; qualifies कुसुमैः; 'falling'

• च: and
• च: सम्बन्ध/समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय; 'and'

• पादप-स्थैः: still on the trees
• पादप-स्थैः: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पादप (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (पादपे स्थाः); qualifies कुसुमैः; 'remaining on trees'

• च: and
• च: सम्बन्ध/समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय; 'and'

• मारुतः: the wind
• मारुतः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मारुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'wind'

• कुसुमैः: with flowers
• कुसुमैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कुसुम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; 'with flowers'

• पश्य: see
• पश्य: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) (पश्य-आदेश)
• Form: लोट्, मध्यमपुरुष, एकवचन; 'see'

• सौमित्रे: O Saumitri
• सौमित्रे: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• क्रीडन्: playing
• क्रीडन्: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रीड् (धातु) → क्रीडत्/क्रीडन् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with मारुतः; 'playing'

• इव: as if
• इव: सम्बन्ध/उपमान (Comparison/उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय; 'as if'

• समन्ततः: all around
• समन्ततः: देशाधिकरण (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय; 'on all sides'

Context

O Saumitri! look, the breeze appears to be playing with the flowers; that are fallen and that are still on the trees.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)
• Wind (Māruta)
• Flowers
• Trees

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A dharmic mind cultivates awareness and balance: even amid hardship, one can observe the world without cruelty or agitation, preserving inner steadiness.

What is the narrative situation?

As Rama and Lakshmana move through the region, Rama points out the playful movement of wind among flowers, marking the scene’s natural beauty.

Which character virtue is emphasized?

Sensitivity and mindful attention—Rama’s capacity to perceive beauty, which supports emotional regulation and clarity.