Ramayana — Bala Kanda, Sarga 64, Shloka 4

रम्भा

प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse

Devanagari script

एवमुक्तस्तया राम रम्भया भीतया तदा।।1.64.4।।तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्।

Transliteration

evam uktas tayā rāma rambhayā bhītayā tadā || 1.64.4 ||

tām uvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim |

Translation

Bấy giờ, hỡi Rāma, được Rambhā run sợ thưa như vậy, Indra—bậc Thiên chủ ngàn mắt—liền cất lời với nàng, khi nàng đang run rẩy chắp tay đảnh lễ.

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार-अव्यय (thus)

• उक्तः: having been addressed
• उक्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि (having been spoken to/addressed)

• तया: by her
• तया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• राम: O Rāma
• राम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• रम्भया: by Rambhā
• रम्भया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रम्भा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• भीतया: frightened
• भीतया: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भीत (प्रातिपदिक; √भी + क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (रम्भया)

• तदा: then
• तदा: Kaala (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल-अव्यय (then)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सहस्राक्षः: Sahasrākṣa (Indra)
• सहस्राक्षः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सहस्राक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः (Indra)

• वेपमानाम्: trembling
• वेपमानाम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वेप् (धातु) + शानच् (कृत्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; शानच्-वर्तमानकाले कृदन्त (trembling); विशेषणम् (ताम्)

• कृताञ्जलिम्: with folded palms
• कृताञ्जलिम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत-अञ्जलि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (कृतः अञ्जलिः यस्या: = with folded hands); विशेषणम् (ताम्)

Context

'Lord of the devatas! this mighty ascetic Viswamitra is a terrible person. He will ceratinly release on his dreadful anger (curse me). O Lord! this is my apprehension. You should excuse me'.

Characters & Entities

• Rāma
• Indra (Sahasrākṣa)
• Rambhā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse frames governance and command: a superior responds to a subordinate’s fear, implying a duty to counsel and direct responsibly.

What is the narrative situation?

After Rambhā expresses fear of Viśvāmitra’s anger, Indra begins instructing her on how to proceed with his plan.

Which character virtue is emphasized?

Rambhā’s reverence and self-control (folded hands despite fear) are foregrounded.