Ramayana — Bala Kanda, Sarga 63, Shloka 26

विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम्

Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status

Devanagari script

रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।

Transliteration

rambhām apsarasaṃ śakraḥ saha sarvair marudgaṇaiḥ | uvāca ātmahitaṃ vākyam ahitaṃ kauśikasya ca ||

Translation

Śakra (Indra), cùng với toàn thể các đoàn Marut, đã nói với tiên nữ Apsaras Rambhā những lời mưu cầu lợi ích cho mình, và nhằm gây hại cho Kauśika (Viśvāmitra).

Word by Word

• रम्भाम्: Rambhā
• रम्भाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: रम्भा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन

• अप्सरसम्: the apsaras (nymph)
• अप्सरसम्: कर्मणि विशेषण (Apposition to object)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन; रम्भाम् इत्यस्य विशेषण/अपपद

• शक्रः: Śakra (Indra)
• शक्रः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: शक्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nom/1st), एकवचन

• सह: together with
• सह: सहकारक (Associative)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सह-योगे अव्यय (preposition-like indeclinable)

• सर्वैः: all
• सर्वैः: सहकारके विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (Instr/3rd), बहुवचन; विशेषण of 'मरुद्गणैः'

• मरुद्गणैः: with the hosts of Maruts
• मरुद्गणैः: सहकारक (Associates with 'सह')
• Type: Noun
• Root: मरुत् + गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (Instr/3rd), बहुवचन; तत्पुरुष: 'मरुतां गणाः'

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद

• आत्महितम्: beneficial to himself
• आत्महितम्: कर्मणि विशेषण
• Type: Adjective
• Root: आत्मन् + हित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन; विशेषण of 'वाक्यम्'; तत्पुरुष: 'आत्मनः हितम्'

• वाक्यम्: words; speech
• वाक्यम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन

• अहितम्: harmful
• अहितम्: कर्मणि विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अहित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of 'वाक्यम्' (understood)

• कौशिकस्य: of Kauśika (Viśvāmitra)
• कौशिकस्य: सम्बन्ध (Genitive: of/for)
• Type: Noun
• Root: कौशिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen/6th), एकवचन

• च: and
• च: अव्यय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (conjunction)

Context

As the period passed, Viswamitra the mighty ascetic was filled with grief, anxiety andremorse.

Characters & Entities

• Rambhā
• Śakra (Indra)
• Kauśika (Viśvāmitra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma critique of self-interest: speech driven by personal gain (ātma-hita) that intends another’s harm (ahita) is ethically compromised, even if spoken by a powerful deity.

What is the narrative situation?

Indra, with the Maruts, plans to disrupt Viśvāmitra’s tapas by deploying Rambhā as a temptation.

Which character virtue is emphasized?

The verse foregrounds a lack of virtue—political expediency over righteousness—setting up the ethical tension between ascetic striving and divine insecurity.