Ramayana — Bala Kanda, Sarga 13, Shloka 33

हयमेध

यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations

Devanagari script

ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत्।।1.13.32।।उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात्।मयापि सत्कृता: सर्वे यथार्हं राजसत्तमा:।।1.13.33।।

Transliteration

tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānam idam abravīt || 1.13.32 ||

upayātā naravyāghra rājānas tava śāsanāt |

mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ || 1.13.33 ||

Translation

Rồi Vasiṣṭha vô cùng hoan hỷ tâu với nhà vua: “Hỡi bậc hổ giữa loài người, các vua chúa đã đến theo thánh lệnh của ngài; và ta cũng đã tiếp đãi, tôn kính tất cả những bậc quân vương tối thượng ấy, mỗi vị đúng theo phẩm trật.”

Word by Word

• यज्ञीयम्: pertaining to the sacrifice
• यज्ञीयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: यज्ञीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (कृतम्)

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• कृतम्: has been prepared
• कृतम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (has been made)

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• पुरुषैः: by men, by attendants
• पुरुषैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• सुसमाहितैः: well-composed, attentive
• सुसमाहितैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: सु-सम्-आ-√धा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (पुरुषैः)

• निर्यातु: let (you) go forth
• निर्यातु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्-√या (धातु)
• Form: लोट्-लकार (आज्ञार्थ/विधि), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद (let him go forth)

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• भवान्: you (honoured sir)
• भवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; आदरार्थ-प्रयोग (honorific ‘you’)

• यष्टुम्: to perform (the sacrifice)
• यष्टुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: √यज् (धातु) + तुमुन् (कृदन्त)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), प्रयोजन (purpose)

• यज्ञायतनम्: the sacrificial ground
• यज्ञायतनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ-आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यज्ञस्य आयतनम्)

• अन्तिकात्: from nearby
• अन्तिकात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन

Context

Thereupon, well-pleased, Vasishta addressing Dasaratha said "O best among men, beacuse of your command, kings from various countries have arrived. I have extended due hospitality to those noble kings according to their station."

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Daśaratha
• rājānaḥ (kings)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Proper satkāra (honoring guests) and orderly conduct are part of dharma, especially in royal-sacrificial contexts where every participant is received according to propriety.

What is the narrative situation?

Vasiṣṭha reports to Daśaratha that invited kings have arrived and have been duly hosted, indicating readiness for the next stage of the yajña.

Which character virtue is emphasized?

Responsibility and propriety: Vasiṣṭha exemplifies conscientious leadership in managing guests and ritual logistics.