Valmiki Ramayana 2.89.23 — Ayodhya Kanda, Sarga 89, Shloka 23

गङ्गातरणम्

Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga

Devanagari script

स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।

Transliteration

sa brāhmaṇasyāśramam abhyupetya mahātmano devapurohitasya | dadarśa ramyoṭajavṛkṣaṣaṇḍaṃ mahad vanaṃ vipravarasya ramyam ||

Translation

Đến gần đạo tràng của vị Bà-la-môn đại hồn—Bharadvāja, bậc tế sư thiêng liêng—Bharata trông thấy một khu rừng lớn tuyệt đẹp, với những am thất duyên dáng và từng cụm cây xanh rợp mát.

Word by Word

• सः: he (Bharata)
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• ब्राह्मणस्य: of the brahmin
• ब्राह्मणस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• आश्रमम्: hermitage
• आश्रमम्: Karma (कर्म/Object of approaching)
• Type: Noun
• Root: आश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभ्युपेत्य: having approached
• अभ्युपेत्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-उप-इ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), पूर्वक्रिया

• महात्मनः: of the great-souled
• महात्मनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (of the eminent)

• देवपुरोहितस्य: of the gods' priest
• देवपुरोहितस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + पुरोहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां पुरोहितः)

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• रम्य-ओटज-वृक्षषण्डम्: a charming cluster of huts and trees
• रम्य-ओटज-वृक्षषण्डम्: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: रम्य (प्रातिपदिक) + ओटज (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक) + षण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (delightful huts and a grove/mass of trees)

• महत्: great
• महत्: Karma (कर्म, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• वनम्: forest
• वनम्: Karma (कर्म/Object of seeing; apposition)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विप्रवरस्य: of the best brahmin
• विप्रवरस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (विप्राणां वरः)

• रम्यम्: beautiful
• रम्यम्: Karma (कर्म, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

Context

Then at Bharata's command Guha returned to his habitation quickly and said to his relations:

Characters & Entities

• Bharata
• Bharadvāja
• āśrama (hermitage)
• forest

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reverence for sacred institutions: the hermitage represents a moral and spiritual center where rulers seek guidance and cultivate restraint.

What is the narrative situation?

Bharata arrives at Bharadvāja’s āśrama and observes its serene, well-ordered natural and human setting.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s respect for ascetic life and readiness to seek counsel from the wise.