Valmiki Ramayana 2.75.64 — Ayodhya Kanda, Sarga 75, Shloka 64

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः

Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation

Devanagari script

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।

Transliteration

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ | mohāc ca śokasamrodhād babhūva lulitaṃ manaḥ ||

Translation

Bấy giờ, khi bậc đại nhân Bharata than khóc trong khổ não, tâm trí ngài trở nên chao đảo—do mê mờ và bị nỗi sầu thương vây bủa.

Word by Word

• एवम्: thus, in this way
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: evam (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• विलपमानस्य: of (him) lamenting
• विलपमानस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: vi-√lap (धातु) + vilapamāna (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शानच्); पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; (महात्मनः इत्यस्य विशेषणम्)

• दुःखार्तस्य: of (him) afflicted by sorrow
• दुःखार्तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: duḥkha + ārta (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दुःखेन आर्तः); पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (महात्मनः)

• महात्मनः: of the great-souled (Bharata)
• महात्मनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: mahātman (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (महान् आत्मा यस्य); पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• मोहात्: from delusion/swoon
• मोहात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: moha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/हेतु), एकवचन

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात

• शोकसम्रोधात्: from the siege/pressure of grief
• शोकसम्रोधात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: śoka + samrodha (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (शोकेन सम्रोधः/सम्रुद्धिः); पुंलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/हेतु), एकवचन

• बभूव: became
• बभूव: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √bhū (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन

• लुलितम्: unsteady, disturbed
• लुलितम्: Karta (कर्ता) / Karta-viśeṣaṇa
• Type: Adjective
• Root: lulita (प्रातिपदिक; कृदन्त-निष्पन्न)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मनः)

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: manas (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन

Context

But at the same time Bharata, the younger brother of Rama accompanied by Satrughna proceeded to the place where Kausalya resided.

Characters & Entities

• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The text recognizes the human limits under grief; dharma requires steadiness of mind, and this verse shows how sorrow can destabilize that steadiness—inviting compassionate understanding rather than harsh judgment.

What is the narrative situation?

Bharata’s lamentation intensifies to the point of mental instability and faintness.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s mahātmatā (nobility) remains acknowledged even while he is overwhelmed—virtue is not denied by human vulnerability.