Valmiki Ramayana 2.21.50 — Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 50

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः

Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

Devanagari script

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

Transliteration

etad vacas tasya niśamya mātā

sudharmyam avyagram aviklavaṃ ca |

mṛteva saṃjñāṃ pratilabhya devī

samīkṣya rāmaṃ punar ity uvāca || 2.21.50 ||

Translation

Nghe lời ấy của con—thật hợp chánh pháp, tâm không rối loạn, chí không nao núng—mẫu hậu hoàng hậu như từ cõi chết trở lại tỉnh thức, chăm nhìn Rama rồi lại cất lời.

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: कर्म (object; with वचः)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter); विशेषणम्

• वचः: speech/words
• वचः: कर्म (object of निशम्य)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter)

• तस्य: of him (Rama)
• तस्य: सम्बन्ध (genitive relation: 'of him')
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (genitive singular masculine); सम्बन्धः

• निशम्य: having heard
• निशम्य: पूर्वक्रिया (prior action to उवाच)
• Type: Verb
• Root: नि-शम् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वकालिकक्रिया (having heard)

• माता: the mother
• माता: कर्ता (subject of उवाच; also of samīkṣya etc.)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular feminine)

• सुधर्म्यम्: in accordance with dharma/virtuous
• सुधर्म्यम्: विशेषण (qualifier of वचः)
• Type: Adjective
• Root: सु + धर्म्य (प्रातिपदिक); (सु-उपसर्गः + धर्म्य-विशेषणम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter); वचः-विशेषणम्

• अव्यग्रम्: unagitated/unruffled
• अव्यग्रम्: विशेषण (qualifier of वचः)
• Type: Adjective
• Root: अ-व्यग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter); वचः-विशेषणम्

• अविक्लबम्: undismayed/without distress
• अविक्लबम्: विशेषण (qualifier of वचः)
• Type: Adjective
• Root: अ-विक्लब (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter); वचः-विशेषणम्

• च: and/also
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction: 'and/also')

• मृता: dead
• मृता: उपमान (standard of comparison)
• Type: Adjective
• Root: मृ (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्ययः) → मृत (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-कृदन्तम्; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular feminine); उपमानपदं (with इव)

• इव: like
• इव: उपमा (comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्ययम् (particle of comparison: 'like/as')

• संज्ञाम्: consciousness/sense
• संज्ञाम्: कर्म (object of प्रतिलभ्य)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular feminine)

• प्रतिलभ्य: having regained
• प्रतिलभ्य: पूर्वक्रिया (prior action to उवाच)
• Type: Verb
• Root: प्रति-लभ् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वकालिकक्रिया (having regained)

• देवी: the queen/lady (Kausalya)
• देवी: कर्ता (apposition to माता)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular feminine); माता-समानााधिकरणम्

• समीक्ष्य: having looked at intently
• समीक्ष्य: पूर्वक्रिया (prior action to उवाच)
• Type: Verb
• Root: सम्-ईक्ष् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वकालिकक्रिया (having looked at/observed)

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object of समीक्ष्य)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (adverb of उवाच)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्ति-बोधक-अव्ययम् (adverb: 'again')

• इति: thus
• इति: वाक्यचिह्न (quotative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्य-समाप्ति-बोधक-अव्ययम् (quotative particle: 'thus')

• उवाच: said/spoke
• उवाच: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + लिट्
• Form: लिट्-लकारः (perfect); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

Context

Having heard these words so unruffled and tranquil which conformed to righteousness, mother (Kausalya), like a dead person regaining consciousness spoke to Rama again:

Characters & Entities

• Rama
• Kausalya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is presented as a stabilizing force: righteous speech can steady even overwhelming grief and restore clarity of mind.

What is the narrative situation?

After Rama’s dharmic reasoning, Kausalya recovers from near-fainting and prepares to respond.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s calm, dharma-aligned composure (avyagratā, aviklavatā) that supports others in crisis.