Shloka 30

Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī

Devanagari script

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

Transliteration

ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhaṃ purā | āyuḥ kṣetrāṇyapacayaṃ lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam

Translation

Các mùa và những phối hợp của thời gian, cùng ba chuẩn mực đo lường từ thuở xưa; thọ mạng, các “trường” của thân (cơ quan và thành phần), sự suy giảm, các dấu hiệu phân biệt, và vẻ đẹp cân xứng của hình tướng.

Word by Word

• ऋतवः: seasons
• ऋतवः: कर्ता (Karta/Subject; enumerated items)
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative), बहुवचन (Plural)

• कालयोगाः: time-combinations/junctions
• कालयोगाः: कर्ता (Karta/Subject; enumerated items)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative), बहुवचन (Plural); षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): ‘of time’ + ‘junction/combination’

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• प्रमाणम्: measure/standard
• प्रमाणम्: कर्ता (Karta/Subject; enumerated item)
• Type: Noun
• Root: प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nominative/Accusative), एकवचन (Singular)

• त्रिविधम्: threefold
• त्रिविधम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक); त्रिविध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (adjective) प्रमाणम्-विशेषणम्; द्विगु-समास ‘threefold’

• पुरा: formerly/earlier
• पुरा: कालाधिकरण (Adverbial time)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• आयुः: lifespan
• आयुः: कर्ता (Karta/Subject; enumerated item)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• क्षेत्राणि: fields/regions
• क्षेत्राणि: कर्ता (Karta/Subject; enumerated items)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन (Plural)

• अपचयम्: decline/diminution
• अपचयम्: कर्ता (Karta/Subject; enumerated item)
• Type: Noun
• Root: अपचय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• लक्षणम्: mark/characteristic
• लक्षणम्: कर्ता (Karta/Subject; enumerated item)
• Type: Noun
• Root: लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• रूपसौष्ठवम्: beauty of form
• रूपसौष्ठवम्: कर्ता (Karta/Subject; enumerated item)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक) + सौष्ठव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘of form/appearance’ + ‘beauty/excellence’

Speaker

Unspecified (narrative/expository voice within Sṛṣṭikhaṇḍa context)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: कालयोगाः+च→कालयोगाश्च; क्षेत्राणि+अपचयम्→क्षेत्राण्यपचयम् (इ+अ→य)

FAQs

What is meant by the “threefold measure” (trividha pramāṇa) in this verse?

It refers to traditional classifications of measurement/standards used in ancient Indian knowledge systems; the verse lists it as part of an encyclopedic catalogue of topics connected with time, body, and observable characteristics.

Does this verse describe creation theology or practical knowledge?

It functions more like an encyclopedic enumeration: it groups cosmic/time factors (seasons, time-conjunctions) with human/physical factors (lifespan, bodily ‘fields,’ decline, marks, beauty), reflecting the Sṛṣṭikhaṇḍa’s broad cataloguing style.

What ethical or spiritual lesson is implied here?

By pairing time (kāla) and bodily decline (apacaya), the verse implicitly points to impermanence—encouraging discernment and a life oriented toward enduring spiritual aims rather than mere external form.