Shloka 43

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

Devanagari script

प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥

Transliteration

pratikṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet | yamuddiśya viśālākṣi so'ṣṭamāṃśaṃ phalaṃ labhet || 43 ||

Translation

Hỡi phu nhân mắt lớn, hãy làm một hình nhân bằng cỏ kuśa rồi dìm vào nước tīrtha linh thiêng. Người nào được hướng đến trong sự hồi hướng ấy sẽ nhận được một phần tám công đức phát sinh.

Word by Word

• प्रतिकृतिम्: a representation/effigy
• प्रतिकृतिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: प्रतिकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः (Feminine), द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular)

• कुशमयीम्: made of kuśa grass
• कुशमयीम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कुश + मयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (made of kuśa grass)

• तीर्थवारिणि: in the sacred water
• तीर्थवारिणि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + वारि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (Neuter), सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम् (Singular)

• मज्जयेत्: should immerse
• मज्जयेत्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: मज्ज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्, परस्मैपदम्; causative sense in usage: ‘should immerse’

• यम्: whom
• यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (Masculine), द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular); सम्बन्धसूचक-सर्वनाम (relative pronoun: whom)

• उद्दिश्य: having intended/for (him)
• उद्दिश्य: क्रियाविशेषण (Adverbial/gerund)
• Type: Indeclinable
• Root: उद् + दिश् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त-अव्ययीभाव (absolutive/gerund), ‘having intended/with reference to’

• विशालाक्षि: O large-eyed one
• विशालाक्षि: सम्बोधन (Address/Vocative)
• Type: Noun
• Root: विशाल + अक्षि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative/8th), एकवचनम्; बहुव्रीहिः (one whose eyes are large)

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्

• अष्टमांशम्: one-eighth portion
• अष्टमांशम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अष्टम + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; ‘अष्टमांश’ = one-eighth part

• फलम्: fruit/result
• फलम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• लभेत्: should obtain
• लभेत्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: लभ् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्, आत्मनेपदम्; ‘लभेत्’ = should obtain

Speaker

Narada (in dialogue, instructing a divine listener addressed as Viśālākṣī)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Tirtha
• Kuśa

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches a tirtha-based ritual where intention (uddiśya) directs a portion of the accrued merit; the rite symbolically connects the intended recipient with the sanctifying power of the pilgrimage waters.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Though primarily ritual (karma) in tone, it reflects a bhakti-aligned principle: sincere dedication of an act to another being is spiritually efficacious, emphasizing intention and consecration rather than mere physical performance.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Kalpa (ritual procedure) is implied: the use of kuśa (a standard sacred material) and the rule of phala-allocation (one-eighth share) shows codified ritual logic typical of dharma-śāstra style instructions.