Shloka 39

Saṃdhyāvalī-ākhyāna

Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva

Devanagari script

हृषीकेशाय विश्वाय विश्वरूपाय ते नमः । कालनाभाय कालाय शशिसूर्य्यदृशे नमः । पूर्णाय परिसेव्याय परात्परतराय च ॥ ३९ ॥

Transliteration

hṛṣīkeśāya viśvāya viśvarūpāya te namaḥ | kālanābhāya kālāya śaśisūryyadṛśe namaḥ | pūrṇāya parisevyāya parātparatarāya ca || 39 ||

Translation

Kính lễ Ngài Hṛṣīkeśa, Chúa tể các căn—Ngài chính là vũ trụ và mang hình tướng toàn thể càn khôn. Kính lễ Ngài, Đấng có bánh xe Thời gian làm rốn, chính là Thời gian, và Đấng có ánh nhìn như Trăng và Mặt Trời. Kính lễ Đấng viên mãn, luôn đáng được phụng sự bằng bhakti, và Đấng vượt trên cả điều tối thượng.

Word by Word

• हृषीकेशाय: to Hṛṣīkeśa
• हृषीकेशाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: हृषीकेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular

• विश्वाय: to the universe (as Lord)
• विश्वाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular

• विश्व-रूपाय: to the one of universal form
• विश्व-रूपाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular; षष्ठी-तत्पुरुष (विश्वस्य रूपम्)

• ते: to you/your
• ते: सम्बन्ध (Possessor/Relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन — Genitive (6th), Singular; सर्वनाम

• नमः: salutation
• नमः: सम्बोधन/उक्तिविषय (Salutation formula)
• Type: Noun
• Root: नमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Neuter, Nominative (1st), Singular; नमः + चतुर्थी-प्रयोगः

• कालनाभाय: to Kālanābha
• कालनाभाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: कालनाभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular

• कालाय: to Time
• कालाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular

• शशि-सूर्य-दृशे: to him whose eyes are the moon and the sun
• शशि-सूर्य-दृशे: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Noun
• Root: शशि (प्रातिपदिक) + सूर्य (प्रातिपदिक) + दृश् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular; बहुपद-तत्पुरुष (शशिसूर्ययोः दृक् यस्य)

• नमः: salutation
• नमः: सम्बोधन/उक्तिविषय (Salutation formula)
• Type: Noun
• Root: नमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Neuter, Nominative (1st), Singular; नमः + चतुर्थी-प्रयोगः

• पूर्णाय: to the complete one
• पूर्णाय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Adjective
• Root: पूर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular; विशेषण (complete)

• परिसेव्याय: to the one who is to be served
• परिसेव्याय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Adjective
• Root: परि-सेव् (धातु) + य (प्रत्यय) → परिसेव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular; तव्यत्/यत्-प्रत्ययार्थः (सेवितव्यः = to be served)

• परात्-परतराय: to the one higher than the highest
• परात्-परतराय: सम्प्रदान (Dative/Recipient)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक) + परतर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Masculine, Dative (4th), Singular; पञ्चमी-तत्पुरुष (परात् परतरः = higher than the high)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात — conjunction/particle

Speaker

Narada (stuti within the Uttara-Bhaga narrative, addressed to Vishnu)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Vishnu
• Hrishikesha
• Kala (Time)
• Chandra (Moon)
• Surya (Sun)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It identifies Vishnu as both immanent and transcendent: He is the universe (viśva/viśvarūpa) and also beyond all (parātparatara). The verse trains the devotee to see cosmic forces—Time, Sun, and Moon—as expressions of the Lord, deepening surrender and non-dual devotional vision.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti here is expressed as namas (salutation) and parisevā (constant, loving service). By praising Vishnu as the Complete One and the inner ruler of Time and the luminaries, the devotee’s attention shifts from fear of change to trust in the Lord who governs all change.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

The imagery of Sun and Moon and the principle of Kāla connects to Jyotiṣa (Vedāṅga astrology/astronomy) as markers of time and cosmic order; the verse reframes them devotionally as instruments and manifestations of Vishnu, supporting ritual timing and sacred observance with God-centered understanding.