Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 106

Devanagari script

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

Transliteration

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ | samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ || 106 ||

Translation

Giữa apāna và prāṇa, khi prāṇa và apāna được phối hợp đúng đắn, ngọn lửa nội tại—được nâng đỡ vững nơi chỗ của nó—sẽ “nấu” (tiêu hóa) dưỡng chất một cách chuẩn xác.

Word by Word

• अपानप्राणयोः: of Apāna and Prāṇa
• अपानप्राणयोः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अपान-प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), द्विवचन; Genitive dual; द्वन्द्वः (अपानः + प्राणः)

• मध्ये: in the middle
• मध्ये: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; Locative singular

• प्राणापानसमीहितः: directed/aimed toward Prāṇa and Apāna
• प्राणापानसमीहितः: कर्तृ-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: प्राण-अपान-समीहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त (PPP) from सम्+ईह् ‘to strive/endeavor’; समासः प्राणापानयोः समीहितः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• समन्वितः: combined/endowed
• समन्वितः: कर्तृ-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: सम्+अन्वि/इ (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘endowed/combined’

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• अधिष्ठानम्: the seat/base
• अधिष्ठानम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: अधिष्ठान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; Accusative singular

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: सम्बन्ध (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण (adverb)

• पचति: cooks/digests
• पचति: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: पच् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• पावकः: fire (digestive fire)
• पावकः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: पावक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Subject

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in the Moksha Dharma section)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

Characters & Entities

• Agni (Pāvaka)
• Prāṇa
• Apāna

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It links yogic regulation of prāṇa and apāna with inner purification: when the vital airs are harmonized, the inner agni functions correctly, supporting steadiness and clarity helpful for mokṣa-oriented practice.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Though primarily yogic-physiological, it supports bhakti indirectly: a balanced body and purified inner fire steady the mind and senses, making japa, remembrance, and devotion to Viṣṇu easier and more consistent.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga is taught in this verse; it emphasizes practical yoga/prāṇāyāma-style regulation of vital airs and the concept of agni (digestive/metabolic fire) as a functional basis for discipline.