Shloka 33

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः ।

सखीṃ तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने ॥

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca iti datvā varaṃ tasmai nāgarājasutā tataḥ | sakhīṃ tāṃ saṃpariṣvajya pātālam agaman mune ||

Translation

Mārkaṇḍeya nói: “Sau khi ban ân phúc như vậy cho chàng, ái nữ của Long vương liền ôm lấy người bạn ấy rồi trở về Pātāla, hỡi bậc hiền triết.”

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Markandeya (the sage)
• मार्कण्डेयः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध/वाक्य-चिह्न (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-समाप्ति/वाक्य-परिसमाप्ति सूचक अव्यय (quotative particle)

• दत्वा: having given
• दत्वा: पूर्वकाल-क्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त अव्यय-क्रियाविशेषण (Gerund/Absolutive)

• वरम्: a boon
• वरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• तस्मै: to him
• तस्मै: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (4th/Dative), एकवचन

• नागराजसुता: the Nāga-king’s daughter
• नागराजसुता: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: नागराज + सुता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नागराजस्य सुता)

• ततः: then
• ततः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/अनुक्रम सूचक (then/thereafter)

• सखीम्: (her) female friend
• सखीम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सखी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• ताम्: her
• ताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• सम्परिष्वज्य: having embraced
• सम्परिष्वज्य: पूर्वकाल-क्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Verb
• Root: सम्-परि-स्वज् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्ष)
• Form: ल्यबन्त अव्यय-क्रियाविशेषण (Gerund/Absolutive)

• पातालम्: to Pātāla (netherworld)
• पातालम्: कर्म (Karma/Goal as object of motion)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; गत्यर्थे कर्म

• अगमत्: went
• अगमत्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• मुने: O sage
• मुने: सम्बोधन (Sambodhana/Address)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

Speakers

• Mārkaṇḍeya narrating to an unnamed sage (frame interlocutor not specified in input)

Key Themes

• Narrative framing
• Boon completion
• Nāga-loka / Pātāla geography

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Good deeds ripple across realms: assistance to others can invoke protective forces and blessings, after which each being returns to its ordained sphere (svadhāma).

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita narrative mechanics; prepares for Manvantara content by sealing the prophetic cause.

What is the esoteric significance?

Descent to Pātāla after bestowing a boon suggests the ‘source’ of certain powers lies in subtle/hidden strata of the cosmos; blessings emerge from depth and return to depth.