Shloka 1

Adhyaya 65 — Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ स्वारोचिषे मन्वन्तरेऽ चतुःषष्ठितमोऽध्यायः ।

पञ्चषष्ठितमोऽध्यायः- ६५

मार्कण्डेय उवाच ।

ततः स ताभिः सहितः पत्नीभिरमरद्युतिः ।

ररामा तस्मिन् शैलेन्द्रे रम्यकानननिर्झरे ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'tha svārociṣe manvantare catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ / pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 65 / mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa tābhiḥ sahitaḥ patnībhir amaradyutiḥ / rarāma tasmin śailendre ramyakānananirjhare

Translation

Như vậy kết thúc Chương 64 của Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, thuộc Svārociṣa Manvantara; Chương 65 bắt đầu. Mārkaṇḍeya nói: Bấy giờ vị thiên nhân rực rỡ ấy, cùng các phu nhân đi theo, vui chơi trên ngọn núi uy nghi, giữa những lùm cây xinh đẹp và thác nước tuôn trào.

Word by Word

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्तिसमाप्तिसूचक अव्यय (quotative/end marker)

• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: in the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक); समासः
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (title-compound)

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: आरम्भ/अनन्तरबोधक अव्यय (particle: now/then)

• स्वारोचिषे: in (the) Svārociṣa (Manvantara)
• स्वारोचिषे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Adjective
• Root: स्वारोचिष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); (मन्वन्तर-विशेषण)

• मन्वन्तरे: in the Manvantara
• मन्वन्तरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• चतुःषष्ठितमः: sixty-fourth
• चतुःषष्ठितमः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चतुःषष्ठि + तम (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Singular); द्विगु-समास (numeral compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• पञ्चषष्ठितमः: sixty-fifth
• पञ्चषष्ठितमः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चषष्ठि + तम (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Singular); द्विगु-समास (numeral compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular)

• ततः: then
• ततः: अधिकरण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: काल/क्रमवाचक अव्यय (adverb)

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• ताभिः: with them (those women)
• ताभिः: सह/साधन (Instrument/with)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन (Plural)

• सहितः: accompanied, together with
• सहितः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सह (उपसर्ग) + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृत् (past participle used adjectivally); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पत्नीभिः: with (his) wives
• पत्नीभिः: सह/साधन (Instrument/with)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन (Plural)

• अमरद्युतिः: the radiant one (like an immortal)
• अमरद्युतिः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अमर + द्युति (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष

• ररामा: enjoyed, delighted
• ररामा: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: रम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular)

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular)

• शैलेन्द्रे: on the king of mountains
• शैलेन्द्रे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: शैल + इन्द्र (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (mountain + lord)

• रम्यकानननिर्झरे: at the lovely forest waterfall
• रम्यकानननिर्झरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: रम्य + कानन + निर्झर (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (beautiful + forest + waterfall/spring)

Speakers

• Mārkaṇḍeya narrating (explicit); colophon also present

Key Themes

• Manvantara framing
• Narrative transition
• Celestial enjoyment (bhoga) in a sacral landscape

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text normalizes enjoyment after rightful attainment: bhoga is not condemned when situated within order and blessing, rather than driven by harm or adharma.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Manvantara: the colophon explicitly situates the narrative inside a manvantara unit, a classic Purāṇic organizing principle.

What is the esoteric significance?

Mountain, grove, and waterfall imagery often signal a ‘tīrtha-like’ inner landscape—stability (mountain), flourishing (grove), and flowing vitality (waterfall).