Markandeya Purana — Adhyaya 51, Shloka 66

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

सोऽस्थिमज्जागतः पुंसां बलमत्त्यजितात्मनाम् ।

श्येन-काक-कपोताṃश्च गृध्रोलूकैश्च वै सुतान् ॥

Transliteration

so 'sthi-majjā-gataḥ puṃsāṃ balam atty ajitātmanām | śyena-kāka-kapotāṃś ca gṛdhra-olūkaiś ca vai sutān ||

Translation

Hắn, xâm nhập vào xương và tủy của loài người, nuốt mất sức lực của những kẻ không tự chế. Và (cũng có) những người con mang hình dạng chim ưng, quạ, bồ câu, kền kền và cú.

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• अस्थि-मज्जा-गतः: having entered the bones and marrow
• अस्थि-मज्जा-गतः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अस्थि (प्रातिपदिक) + मज्जा (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त; √गम् धातु)
• Form: समासः (अस्थि-मज्जा इति द्वन्द्व + गतः इति तत्पुरुष-प्रायः) ‘अस्थि-मज्जायां गतः/प्रविष्टः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• पुंसाम्: of men
• पुंसाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पुंस्/पुमांस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• बलम्: strength
• बलम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• अत्ति: eats/devours
• अत्ति: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √अद् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• अजित-आत्मनाम्: of the self-uncontrolled
• अजित-आत्मनाम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अजित (कृदन्त; √जि धातु) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः बहुव्रीहि (yeṣām ātmā ajitaḥ = whose self is unconquered/uncontrolled); पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; पुंसाम् इत्यस्य विशेषण

• श्येन-काक-कपोतान्: hawks, crows, and pigeons
• श्येन-काक-कपोतान्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: श्येन (प्रातिपदिक) + काक (प्रातिपदिक) + कपोत (प्रातिपदिक)
• Form: समासः द्वन्द्व (śyenāḥ ca kākāḥ ca kapotāḥ ca); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• गृध्र-उलूकैः: by vultures and owls
• गृध्र-उलूकैः: Karana (करण/Instrument/Agentive means)
• Type: Noun
• Root: गृध्र (प्रातिपदिक) + उलूक (प्रातिपदिक)
• Form: समासः द्वन्द्व (gṛdhrāḥ ca ulūkāḥ ca); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• वै: indeed
• वै: Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• सुतान्: sons/offspring
• सुतान्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

Speakers

• Narrative voice within the dharma/omen discourse

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Loss of vitality through adharma
• Self-control (dama) as protection
• Ominous animal/bird symbolism

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Self-mastery is framed as a shield for vitality; lack of restraint allows ‘Piśuna’ (malice/inner corruption) to consume one’s strength at the deepest level (bone and marrow). The bird-forms signal visible omens of invisible moral decay.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Not sarga/pratisarga; it is dharma-upadeśa through narrative typology, loosely attached to lineage-description (offspring-forms).

What is the esoteric significance?

Bone and marrow represent the innermost support of embodied life; the teaching is that unethical speech/intent penetrates to the ‘structural’ level of the person, not merely the surface.