Shloka 39

Adhyaya 43 — Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Sanskrit

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणाः ।

विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर ॥

Transliteration

vilokyā viśadā caiṣāṃ phalapaṅktiḥ subhīṣaṇāḥ / vijñāya kāryo manasi sa ca kālo nareśvara

Translation

Sau khi quan sát rõ ràng những điều ấy, phải hiểu và khắc ghi trong tâm chuỗi kết quả của chúng—vô cùng kinh hãi; và thời điểm ấy (kāla), hỡi bậc tối thượng trong loài người, cần được nhận biết.

Word by Word

• विलोक्य: having observed
• विलोक्य: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वि + लोक् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव/Absolutive), ‘having seen/after observing’

• विशदा: clear, distinct
• विशदा: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विशद (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nom.), एकवचन; agrees with फलपङ्क्तिः

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/Conjunction)

• एषाम्: of these
• एषाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (Gen.), बहुवचन; ‘of these’

• फलपङ्क्तिः: the series/row of results
• फलपङ्क्तिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: फलपङ्क्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nom.), एकवचन; तत्पुरुषः: फलानां पङ्क्तिः

• सुभीषणा: very dreadful
• सुभीषणा: विशेषण (Qualifier of फलपङ्क्तिः)
• Type: Adjective
• Root: सुभीषण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: सु + भीषण (very terrible)

• विज्ञाय: having understood
• विज्ञाय: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वि + ज्ञा (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव/Absolutive), ‘having ascertained’

• कार्यः: should be done
• कार्यः: विधेय (Predicative obligation)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + यत् (कृत्) / कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त (भाव्य/gerundive), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicative: ‘to be done/should be done’

• मनसि: in the mind
• मनसि: अधिकरण (Location)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Loc.), एकवचन; ‘in the mind’

• सः: that (one)
• सः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nom.), एकवचन; ‘he/that’

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/Conjunction)

• कालः: time
• कालः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nom.), एकवचन

• नरेश्वर: O lord of men (king)
• नरेश्वर: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: नरेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Voc.), एकवचन; तत्पुरुषः: नराणाम् ईश्वरः

Speakers

• Instructional voice addressing King Alarka (ālarka)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Discernment (viveka)
• Time (kāla) and destiny
• Ariṣṭa interpretation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The teaching emphasizes sober discernment: even frightening indications are to be registered clearly, not sensationalized; the mind is trained to recognize ‘the time’ for decisive spiritual effort.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Didactic instruction (dharma/yoga upadeśa) rather than the five lakṣaṇas; it supports the Purāṇic role of guiding conduct and liberation.

What is the esoteric significance?

‘Phalapaṅkti’ suggests karmic sequencing: subtle impressions (saṃskāras) mature in ordered patterns; insight into these patterns is a doorway to non-reactive awareness.