Markandeya Purana — Adhyaya 38, Shloka 10

Adhyaya 38 — Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Sanskrit

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः ।

विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः ॥

Transliteration

tatra muktipathavyāpi mūḍhasamparkasecanaḥ |

vidhitsābhṛṅgamālāḍhyo kṛtyajñānamahātaruḥ ||

Translation

Cây lớn của nghiệp và tri thức nghi lễ ấy còn lan phủ cả con đường hướng đến giải thoát; nó được tưới tẩm bởi sự giao du với kẻ mê lầm, và nặng trĩu những đàn ong mang hình “dục muốn thực hành (nghi lễ và hành vi)”.

Word by Word

• तत्र: there, in that (tree)
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb: there/in that)

• मुक्ति: liberation
• मुक्ति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासपूर्वपद

• पथ: path
• पथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासपूर्वपद

• व्यापि: pervading, spreading
• व्यापि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यापिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘व्यापिन्’ (pervading)

• मूढ: deluded
• मूढ: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मूढ (प्रातिपदिक)
• Form: समासपूर्वपद; विशेषण

• सम्पर्क: contact, association
• सम्पर्क: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सम्पर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासपूर्वपद

• सेचनः: watering, irrigation
• सेचनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सिच् (धातु) + ल्युट्/अन (कृदन्त; सेचन)
• Form: कर्तरि कृदन्त (agent noun), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘watering/irrigating’

• विधित्सा: desire to act/perform
• विधित्सा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विधित्सा (प्रातिपदिक; इच्छार्थक भाव)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासपूर्वपद; ‘to do (desire)’ notion

• भृङ्ग: bee
• भृङ्ग: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासपूर्वपद

• माला: garland, cluster
• माला: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: माला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासपूर्वपद

• आढ्यः: abounding in, rich with
• आढ्यः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘rich/abounding’

• कृत्य: ritual duty, obligatory act
• कृत्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासपूर्वपद; ‘duty/ritual act’

• ज्ञान: knowledge
• ज्ञान: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासपूर्वपद

• महातरुः: great tree
• महातरुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (महान् तरुः)

Speakers

• Dattātreya to Jaḍa

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bibhatsa", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Ritualism vs liberation
• Saṅga (association) as nourishment of bondage
• Desire-to-act (vidhitsā) as subtle entanglement

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even religious action can become an obstacle if driven by compulsive ‘must-do’ desire and reinforced by deluded company; liberation requires purifying intention and reducing egoic doership.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

A dharma/jñāna critique of ritualistic entanglement within narrative instruction; not directly a sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa register.

What is the esoteric significance?

The verse hints that subtle bondage persists as ‘injunctive thirst’ (vidhitsā). The ‘tree’ covering the liberation-path symbolizes how even spiritual paths get overgrown by ego-driven religiosity unless discernment (viveka) is maintained.