Markandeya Purana — Adhyaya 34, Shloka 27

Adhyaya 34 — Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)

Sanskrit

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः ।

भुञ्जीतान्नञ्च तच्चित्तो ह्यन्तर्जानुः सदा नरः ॥

Transliteration

prāṅmukhodaṅmukho vāpi svācānto vāgyataḥ śuciḥ |

bhuñjītānnañca taccitto hyantarjānuḥ sadā naraḥ ||

Translation

Hướng mặt về phía đông hoặc bắc, sau khi súc miệng uống nước thanh tịnh (ācāmana), tiết chế lời nói và giữ thân sạch sẽ, người nam nên dùng bữa với tâm chú ý, ngồi đúng phép (co/khép gối).

Word by Word

• प्राङ्मुखः: facing east
• प्राङ्मुखः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्राङ् (अव्यय/दिक्शब्द) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभाव (prāṅ = eastward + mukha = facing)

• उदङ्मुखः: facing north
• उदङ्मुखः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उदङ् (अव्यय/दिक्शब्द) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभाव (northward-facing)

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्प-अव्यय (or)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (also)

• सु-आचान्तः: having properly sipped/rinsed (ācamana)
• सु-आचान्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + आचान्त (कृदन्त; आ + चम् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle: rinsed/sipped); कर्मधारय (well-rinsed)

• वाक्-यतः: restrained in speech
• वाक्-यतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वाक् (प्रातिपदिक) + यत (कृदन्त; यम् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (speech-restrained); क्त-प्रत्ययार्थ (controlled)

• शुचिः: pure/clean
• शुचिः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• भुञ्जीत: should eat
• भुञ्जीत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• अन्नम्: food
• अन्नम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• तत्-चित्तः: with mind focused (on eating/ritual propriety)
• तत्-चित्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (mind fixed on that—i.e., attentive)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: indeed/for)

• अन्तर्-जानुः: with knees drawn in (proper posture)
• अन्तर्-जानुः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्तर् (अव्यय) + जानु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभाव (with knees drawn in/within)

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: काल-अव्यय (always)

• नरः: a man
• नरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Unspecified in provided excerpt; household discipline code

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Mindful eating
• Śauca
• Niyama

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even eating is a regulated act: purity, silence/restraint, auspicious orientation, and mindfulness prevent food from becoming mere indulgence.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ācāra-dharma; not pancalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Orientation (east/north) and ācāmana ritualize intake; ‘taccitta’ points to meditative consumption—food as a sacrament sustaining dharma.