Shloka 48

Adhyaya 22 — Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Sanskrit

गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थोऽहं कृतस्त्वया ।

कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते ॥

Transliteration

gaccha bhūpālaputra! tvaṃ kṛtārtho 'haṃ kṛtas tvayā | kāryaṃ cirābhilaṣitaṃ tvayy atrāvic ale sthite ||

Translation

Hãy đi đi, hỡi vương tử. Nhờ ngươi mà ta đã được viên mãn; việc mong mỏi từ lâu đã thành tựu khi ngươi đứng đây vững bền.

Word by Word

• गच्छ: go
• गच्छ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• भूपालपुत्र: O son of the king
• भूपालपुत्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भूपाल + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; समासः—भूपालस्य पुत्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (प्रयोगे), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• कृतार्थः: successful/fulfilled
• कृतार्थः: Visheshya (विशेष्य-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृतार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—कृतः अर्थः यस्य (कर्मधारय: ‘fulfilled in purpose’)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• कृतः: am made (i.e., satisfied)
• कृतः: Kriya (क्रिया/भाववाचक)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘कृतः’ = ‘made/done’ (predicate)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• कार्यम्: the task
• कार्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; here as object/thing to be accomplished

• चिराभिलषितम्: long desired
• चिराभिलषितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चिर + अभिलषित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—चिरम् अभिलषितम् (अव्ययीभाव/तत्पुरुष-प्रयोगः; ‘long desired’); अभिलषित = √लष् (धातु) + क्त

• त्वयि: in you/with you
• त्वयि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; सर्वनाम

• अत्र: here
• अत्र: Desha-adhikarana (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (adverb of place)

• अविचले: steadfast/immovable
• अविचले: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अविचल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; विशेषणम् (qualifying ‘स्थिते’)

• स्थिते: when (you are) staying/being stationed
• स्थिते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute) with ‘त्वयि’

Speakers

• Tālaketu to the prince

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Duty completed
• Steadfastness
• Blessing/farewell
• Narrative closure

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Steadfast presence and reliability complete great works; the verse praises firmness (dhṛti) as a virtue enabling successful ritual and worldly aims.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna; interpersonal affirmation within narrative.

What is the esoteric significance?

‘Standing unmoving’ hints at inner steadiness (sthiti) by which intended aims ripen—an echo of yogic stability applied to dharmic action.