Shloka 30

Adhyaya 16 — The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Sanskrit

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः ।

भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति ॥

Transliteration

sūryodaye 'vaśaḥ prāṇair vimokṣyati na saṃśayaḥ / bhāskarālokanād eva sa vināśam avāpsyati

Translation

“Khi mặt trời mọc, hắn sẽ bất lực mà lìa bỏ mạng sống—không nghi ngờ gì. Chỉ cần thấy ánh dương, hắn sẽ gặp diệt vong.”

Word by Word

• सूर्य-उदये: at sunrise
• सूर्य-उदये: अधिकरण (अधिकरणम्/Locative)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सूर्यस्य उदयः)

• अवशः: helpless
• अवशः: कर्ता (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: अवश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• प्राणैः: from (his) life-breaths
• प्राणैः: अपादान/वियोग (separation; with विमोक्ष्यति)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन

• विमोक्ष्यति: will be released/will die
• विमोक्ष्यति: क्रिया (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-मुच् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future/लृट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• न: not
• न: सम्बन्ध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• संशयः: doubt
• संशयः: प्रत्यय/भाव (predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘न संशयः’ = नास्ति संशयः (elliptic)

• भास्कर-आलोकनात्: from seeing the sun
• भास्कर-आलोकनात्: हेतु (cause)
• Type: Noun
• Root: भास्कर (प्रातिपदिक) + आलोकन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भास्करस्य आलोकनम्)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphasis: just/indeed)

• सः: he
• सः: कर्ता (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• विनाशम्: destruction
• विनाशम्: कर्म (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विनाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• अवाप्स्यति: will attain/meet with
• अवाप्स्यति: क्रिया (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-आप् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future/लृट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

Speakers

• Māṇḍavya (curse utterance)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Surya

Key Themes

• Śāpa (curse)
• Power of tapas
• Fatal consequence
• Cosmic order threatened

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Speech empowered by tapas functions like irrevocable law; therefore restraint and proportionality are essential virtues, especially for the spiritually powerful.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Not a lakṣaṇa unit; it is an ethical-ritual warning narrative about the force of śāpa and its ability to disturb the cosmic rhythm (sunrise).

What is the esoteric significance?

Sunrise signifies awakening/illumination; the curse makes ‘light’ lethal, implying that when one is misaligned with dharma, even truth/illumination becomes unbearable.