Markandeya Purana — Adhyaya 15, Shloka 59

Adhyaya 15 — Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

Sanskrit

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेतॆ सुदुःखिताः ।

मत्सन्निधानात् सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥

Transliteration

rājovāca tasmān na tāvad yāsyāmi yāvad ete suduḥkhitāḥ | mat-sannidhānāt sukhino bhavanti narakaukasaḥ ||

Translation

Nhà vua nói: “Vì vậy, trẫm sẽ không đi, chừng nào những kẻ cư ngụ trong địa ngục vô cùng khốn khổ này còn được an vui nhờ sự hiện diện của trẫm.”

Word by Word

• राजा: the king
• राजा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्रयोगः; हेतौ/तस्मात् = ‘therefore/from that reason’ (ablatival sense used adverbially)

• न: not
• न: Pratiṣedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negative particle)

• तावत्: so long; until then
• तावत्: Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (प्रातिपदिक/अव्यय-प्रयोग)
• Form: अव्यय; परिमाण/काल-पर्यन्त (until/so long)

• यास्यामि: I shall go
• यास्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• यावत्: until; as long as
• यावत्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; यावत्-तावत् सम्बन्धे ‘until/as long as’

• एते: these (beings)
• एते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (contextual), प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन (Plural)

• सुदुःखिताः: very miserable
• सुदुःखिताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + दुःखित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘दुःखित’ = क्त-प्रत्ययान्त (past participial adjective) with उपसर्ग ‘सु’ (intensifier)

• मत्-सन्निधानात्: from my presence; due to my being near
• मत्-सन्निधानात्: Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: मत् (अस्मद्-प्रातिपदिक) + सन्निधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive determinative): ‘my’ + ‘presence’; पञ्चमी = ‘from/owing to’

• सुखिनः: happy
• सुखिनः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (कर्तृ-समानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सुखिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• भवन्ति: become; are
• भवन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), परस्मैपद

• नरक-ओकसः: the dwellers of hell
• नरक-ओकसः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नरक (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘नरकस्य ओकसः’ = inhabitants of hell

Speakers

• King → Yamapuruṣa/attendants

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Compassion
• Intercession
• Self-denial
• Afterlife (Naraka)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The king embodies ‘para-duḥkha-duḥkhitva’—feeling others’ pain as one’s own. He treats his merit as a resource to be shared, not consumed privately.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ethical instruction (ācāra) via exemplary narrative; not sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara.

What is the esoteric significance?

Remaining in ‘naraka’ until others are relieved symbolizes the bodhisattva-like impulse within Hindu dharma narratives: liberation/joy is incomplete while compassion remains unfulfilled.