Shloka 26
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च
Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony
भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह । नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत् तदा । उत्सृज्य सहसो पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत्,उसे खाकर वह पूर्णरूपसे इस निश्चयपर पहुँच गयी कि बाहुक सारथि वास्तवमें राजा नल हैं। फिर तो वह अत्यन्त दुखी होकर विलाप करने लगी। उस समय उसकी व्याकुलता बहुत बढ़ गयी। भारत! फिर उसने मुँह धोकर केशिनीके साथ अपने बच्चोंको बाहुकके पास भेजा। बाहुकरूपी राजा नलने इन्द्रसेना और उसके भाई इन्द्रसेनको पहचान लिया और दौड़कर दोनों बच्चोंको छातीसे लगाकर गोदमें ले लिया। देवकुमारोंके समान उन दोनों सुन्दर बालकोंको पाकर निषधराज नल अत्यन्त दुःखमग्न हो जोर-जोरसे रोने लगे। उन्होंने बार-बार अपने मनोविकार दिखाये और सहसा दोनों बच्चोंको छोड़कर केशिनीसे इस प्रकार कहा--
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā susvaraṃ praruroda ha | naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā | utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt |
Bị nỗi sầu khổ dữ dội phủ trùm tâm trí, chàng bật khóc thành tiếng. Rồi vua xứ Niṣadha, nhiều lần để lộ sự xao động trong lòng, bỗng buông hai cậu bé ra và nói với Keśinī những lời này. Cảnh ấy cho thấy: ngay cả một bậc quân vương vĩ đại, bị ràng buộc bởi tình yêu và mất mát, cũng có thể chấn động—nhưng vẫn phải biết tự chế và gánh lấy trách nhiệm khi quyết định bước tiếp theo.
बृहृदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the human reality of grief even in a righteous king, while implying the dharmic need to regain composure and act responsibly—emotion is natural, but one must not be ruled by it.
Nala, identified as the king of Niṣadha, is overcome with sorrow and cries aloud; after repeatedly showing his emotional turmoil, he suddenly releases the two boys and addresses Keśinī, setting up his next words and decisions.