Shloka 24
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च
Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony
मिथुन प्रेषयामास केशिन्या सह भारत । इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुक:,उसे खाकर वह पूर्णरूपसे इस निश्चयपर पहुँच गयी कि बाहुक सारथि वास्तवमें राजा नल हैं। फिर तो वह अत्यन्त दुखी होकर विलाप करने लगी। उस समय उसकी व्याकुलता बहुत बढ़ गयी। भारत! फिर उसने मुँह धोकर केशिनीके साथ अपने बच्चोंको बाहुकके पास भेजा। बाहुकरूपी राजा नलने इन्द्रसेना और उसके भाई इन्द्रसेनको पहचान लिया और दौड़कर दोनों बच्चोंको छातीसे लगाकर गोदमें ले लिया। देवकुमारोंके समान उन दोनों सुन्दर बालकोंको पाकर निषधराज नल अत्यन्त दुःखमग्न हो जोर-जोरसे रोने लगे। उन्होंने बार-बार अपने मनोविकार दिखाये और सहसा दोनों बच्चोंको छोड़कर केशिनीसे इस प्रकार कहा--
bṛhadaśva uvāca | mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārata | indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ ||
Bṛhadaśva nói: “Hỡi Bhārata, nàng sai cả hai đứa trẻ đi cùng Keśinī. Bāhuka nhận ra Indrasenā cùng em trai nàng là Indrasena, liền lao tới, ôm chặt vào ngực và bồng đặt lên đùi. Có được hai đứa trẻ xinh đẹp như con các thần, vua Niṣadha Nala bị nỗi sầu khổ trùm lấp và khóc lớn. Sau khi nhiều lần để lộ cơn dậy sóng trong lòng, chàng bỗng buông các con ra và nói với Keśinī.”
बृहृदश्चव उवाच
Educational Q&A
Even when dharma is obscured by misfortune and disguise, deep familial bonds and compassion persist; the verse highlights the ethical weight of separation, the truth of identity, and the human cost of suffering.
Damayantī sends her two children with Keśinī to Bāhuka; Bāhuka (Nala in disguise) recognizes them as his own, embraces them, breaks down in grief, then composes himself enough to address Keśinī.