Shloka 15
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
मेरे निषधराज नल शक्तिशाली, क्षमाशील, वीर, दाता, सब राजाओंसे श्रेष्ठ, एकान्तमें भी नीच कर्मसे दूर रहनेवाले तथा परायी स्त्रीके लिये नपुंसकतुल्य हैं ।। गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् | ह्ृदयं दीर्यत इदं शोकात् प्रियविनाकृतम्,मैं (सदा) उन्हींके गुणोंका स्मरण करती और दिन-रात उन्हींके परायण रहती हूँ। प्रियतम नलके बिना मेरा यह हृदय उनके विरहशोकसे विदीर्ण-सा होता रहता है
bṛhadaśva uvāca | niṣadharāja nalo me śaktimān kṣamāśīlo vīro dātā sarvarājottamaḥ | ekānte 'pi nīcakarmabhyo dūraḥ parastrīṣu napuṃsakatulyaḥ || guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam | hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam ||
Bṛhadaśva nói: “Chúa công Nala của ta, vua xứ Niṣadha, hùng mạnh, nhẫn nhịn, anh dũng và hào hiệp—bậc nhất giữa các vua. Dẫu ở nơi cô tịch, chàng vẫn tránh xa việc hèn; và trước vợ người khác, chàng như kẻ không dục vọng. Khi ta nhớ những đức hạnh ấy và một lòng hướng về chàng ngày đêm, trái tim này—vắng bóng người yêu—tưởng như bị xé nát bởi nỗi sầu ly biệt.”
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse upholds royal dharma through inner discipline: true nobility is shown not only in power and generosity but in self-restraint—especially the refusal to entertain desire for another’s spouse—even when unobserved. It also highlights steadfast spousal devotion and the moral weight of fidelity.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Damayantī (speaking through the narration) recalls Nala’s exemplary qualities—strength, patience, heroism, generosity, and chastity—and laments that, separated from him, her heart is torn by grief.