Shloka 54
नलस्य बाहुकत्वेन ऋतुपर्णनगरप्रवेशः
Nala as Bāhuka enters Ṛtuparṇa’s city
गजेन्द्रविक्रमो धीमान् दीर्घबाहुरमर्षण: । विक्रान्त: सत्त्ववान् वीरो भर्ता मम महायशा:,गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दु:ःखिताम् । “मेरे महायशस्वी स्वामी निषधराज नल गजराजकी-सी चालसे चलते हैं। वे बड़े बुद्धिमान, महाबाहु, अमर्षशील (दुःखको न सह सकनेवाले), पराक्रमी, धैर्यवान् तथा वीर हैं। क्या आपने कहीं उन्हें देखा है? गिरिश्रेष्ठ! मैं आपकी पुत्रीके समान हूँ और (पतिके वियोगसे बहुत ही) दुःखी हूँ। क्या आप व्याकुल होकर अकेली विलाप करती हुई मुझ अबलाको आज अपनी वाणीद्वारा आश्वासन न देंगे?”
Bṛhadaśva uvāca:
Gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ |
Vikrāntaḥ sattvavān vīro bhartā mama mahāyaśāḥ |
Girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām ||
Bṛhadaśva nói: “Phu quân lẫy lừng của ta—Nala, vua xứ Niṣadha—bước đi với uy lực như chúa tể loài voi. Người trí tuệ, tay dài, không chịu nổi sự nhục mạ, hành động quả quyết, dũng khí bền gan, và thật là bậc anh hùng. Ngươi có thấy người ở đâu chăng? Hỡi bậc tối thượng trong các núi, ta như con gái của ngươi, đang chìm trong sầu khổ. Hôm nay ngươi chẳng an ủi ta bằng tiếng nói của ngươi sao, khi ta một mình than khóc trong cơn khốn quẫn?”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ideal royal and personal virtues—wisdom, courage, steadfastness, and sensitivity to honour—while also emphasizing compassion: a sufferer seeks reassurance, and speech itself is portrayed as a moral instrument for consolation.
In the Nala–Damayantī episode within Vana Parva, Damayantī (in deep sorrow from separation) praises Nala’s qualities and appeals to a ‘best of mountains’ to comfort her with a response, treating her as a daughter in distress.