Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
Tại nơi cư ngụ mỹ lệ này, Thiên vương Indra đã mở một đại lễ để mừng cuộc quang lâm tốt lành của ngươi. Đó là lễ hội lớn nhất cõi trời. Trong ấy, Rudra, các Āditya, đôi Aśvin và các Vasu đều tụ hội từ bốn phương. Hỡi bậc tối thượng trong loài người! Các đại hiền triết, những bậc vương hiền xuất chúng, các Siddha, Cāraṇa, Yakṣa và những đại long xà—thảy đều ngồi trên những tòa xứng đáng với địa vị, danh dự và uy lực của mình. Thân họ rực sáng như lửa, như trăng, như mặt trời; toàn thể chư thiên chói ngời bởi phú quý kỳ diệu. Hỡi hoàng tử của Indra, người mắt rộng! Khi ấy, các Gandharva gảy muôn tiếng vīṇā; nhạc trời du dương vang dậy; các Apsaras bậc nhất đều múa. Hỡi Pārtha, niềm vui của dòng Kuru! Khi ấy ngươi nhìn ta bằng đôi mắt không chớp. Rồi đến nghi lễ kết thúc của đại hội ấy, trong pháp hội trang nghiêm của các cư dân thiên giới, chư thần sau khi được phụ vương ngươi (Indra) chuẩn thuận, liền ai nấy trở về cung điện của mình.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.