Shloka 4736
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
विश्रमेद् यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है, न पानी है और न कोई ऐसा स्थान ही है जहाँ रास्तेका थका- माँदा जीव क्षणभर भी विश्राम कर सके
viśramed yatra vai śrāntaḥ puruṣo 'dhvani karśitaḥ |
Vaiśampāyana nói: “Đó là nơi mà một người, kiệt sức và tàn tạ vì đường xa, sẽ muốn dừng lại nghỉ ngơi. Nhưng bên trong không có nước—chỉ là một khoảng trống rỗng như bầu trời. Nó hiện ra ghê rợn và khó vượt qua: không bóng cây, không nước, và tuyệt nhiên không có chỗ nào để một sinh linh mệt lả vì lữ hành có thể dừng lại dù chỉ trong chốc lát.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the ethical and psychological reality of travel and exile: hardship strips away comforts, testing endurance and resolve. It highlights how the wilderness can become a moral proving-ground where perseverance and restraint are required when even basic refuge—shade, water, rest—is absent.
Vaiśampāyana describes a frightening, difficult stretch of terrain encountered in the forest context: a barren expanse lacking water and shelter, where a weary traveller finds no place to rest. The description intensifies the sense of danger and deprivation characteristic of the Vana Parva’s wilderness episodes.