Shloka 22
Cyavana’s Tapas, Sukanyā’s Curiosity, and Śaryāti’s Appeasement (च्यवन-सुकन्या-उपाख्यान आरम्भ)
तत्रापश्यत् तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम् । अयाचदथ सैन्यार्थ प्राउ्जलि: पृथिवीपति:,“आप अपनी रुचिके अनुसार सभी उपायोंद्वारा इसका पता लगावें।” तब राजा शर्यातिने साम और उग्रनीतिके द्वारा सभी सुहृदोंसे पूछा; परंतु वे भी इसका पता न लगा सके। तदनन्तर सुकन्याने सारी सेनाको मलावरोधके कारण दुःखसे पीड़ित और पिताको भी चिन्तित देख इस प्रकार कहा--“तात! मैंने इस वनमें घूमते समय एक बाँबीके भीतर कोई चमकीली वस्तु देखी, जो जुगनूके समान जान पड़ती थी। उसके निकट जाकर मैंने उसे काँटेसे बींध दिया।” यह सुनकर शर्याति तुरंत ही बाँबीके पास गये। वहाँ उन्होंने तपस्यामें बढ़े-चढ़े वयोवृद्ध महात्मा च्यवनको देखा और हाथ जोड़कर अपने सैनिकोंका कष्ट निवारण करनेके लिये याचना की--
tatrāpaśyat tapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam | ayācad atha sainyārtha prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ ||
Tại đó, nhà vua trông thấy vị hiền triết dòng Bhārgava—vừa cao thâm trong khổ hạnh, vừa cao niên. Rồi bậc chúa tể cõi đất chắp tay khẩn cầu vì quân đội mình, xin được giải trừ nỗi khổ của họ. Đoạn này nhấn mạnh bổn phận đạo lý của sự khiêm cung và bồi hoàn khi đã gây tổn hại—nhất là đối với các bậc khổ hạnh, những người gìn giữ trật tự luân lý bằng uy lực tinh thần.
लोगश उवाच
Educational Q&A
Even a powerful king must respond to wrongdoing with humility and reparative action. Reverence toward ascetics—whose tapas embodies moral authority—is presented as essential to dharma and social well-being.
The king comes to the anthill and sees the aged sage Cyavana, renowned for austerity. With folded hands he petitions the sage to remove the affliction that has fallen upon the king’s army, initiating a process of appeasement and restitution.