Shloka 21
Cyavana’s Tapas, Sukanyā’s Curiosity, and Śaryāti’s Appeasement (च्यवन-सुकन्या-उपाख्यान आरम्भ)
खद्योतवदभिज्ञातं तनन््मया विद्धमन्तिकात् । एतच्छुत्वा तु वल्मीकं शर्यातिस्तूर्णम भ्ययात्,“आप अपनी रुचिके अनुसार सभी उपायोंद्वारा इसका पता लगावें।” तब राजा शर्यातिने साम और उग्रनीतिके द्वारा सभी सुहृदोंसे पूछा; परंतु वे भी इसका पता न लगा सके। तदनन्तर सुकन्याने सारी सेनाको मलावरोधके कारण दुःखसे पीड़ित और पिताको भी चिन्तित देख इस प्रकार कहा--“तात! मैंने इस वनमें घूमते समय एक बाँबीके भीतर कोई चमकीली वस्तु देखी, जो जुगनूके समान जान पड़ती थी। उसके निकट जाकर मैंने उसे काँटेसे बींध दिया।” यह सुनकर शर्याति तुरंत ही बाँबीके पास गये। वहाँ उन्होंने तपस्यामें बढ़े-चढ़े वयोवृद्ध महात्मा च्यवनको देखा और हाथ जोड़कर अपने सैनिकोंका कष्ट निवारण करनेके लिये याचना की--
khadyotavad abhijñātaṃ tan mayā viddham antikāt | etac chrutvā tu valmīkaṃ śaryātis tūrṇam abhyayāt ||
Sukanyā thưa: “Con thấy nó sáng như đom đóm, và từ rất gần con đã dùng gai đâm vào.” Nghe vậy, vua Śaryāti lập tức vội vã đến ụ mối. Khoảnh khắc ấy nhấn mạnh rằng một hành động nhỏ, bất cẩn—dù do vô tri—cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng; và bậc quân vương phải đáp ứng mau lẹ, có trách nhiệm để cứu khổ và khôi phục trật tự đạo lý.
लोगश उवाच
Educational Q&A
Actions done in ignorance can still cause harm and demand responsibility. The episode highlights vigilance, humility before ascetic power, and the ruler’s duty to act promptly to relieve collective suffering and seek a righteous remedy.
Sukanyā reports that she saw a firefly-like gleam inside an anthill and pierced it from close range. On hearing this, King Śaryāti rushes to the anthill—leading to the discovery that the ‘gleam’ was connected to the sage Cyavana, whose distress results in affliction for the king’s camp until amends are sought.