Shloka 43
स्त्रीपर्व — अध्याय १५: गान्धारी-युधिष्ठिर-संवादः
Gandhārī’s Confrontation and Consolation of Yudhiṣṭhira
तस्मिन्नपरिहार्येर्थे व्यतीते च विशेषत:,“जब यह विनाश किसी तरह टल नहीं सकता था, विशेषतः जब सब कुछ होकर समाप्त हो गया, तो अब तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये। वे सभी वीर संग्राममें मारे गये हैं, अतः शोक करनेके योग्य नहीं हैं। आज जैसी मैं हूँ, वैसी ही तुम भी हो। हम दोनोंको कौन धीरज बँधायेगा? मेरे ही अपराधसे इस श्रेष्ठ कुल॒का संहार हुआ है”
tasminn aparihārye 'rthe vyatīte ca viśeṣataḥ |
Vaiśampāyana nói: “Khi tai ương tất yếu ấy không thể ngăn được—và nhất là nay mọi sự đã xảy ra và đã khép lại—con chớ than khóc nữa. Những dũng sĩ ấy đã ngã xuống nơi chiến địa; vì thế họ không phải là đối tượng để bi lụy. Hôm nay con như ta, ta như con—vậy ai sẽ nâng đỡ lòng can đảm cho người kia? Chính do lỗi của ta mà dòng dõi cao quý này đã bị diệt vong.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage urges restraint of grief when an event is unavoidable and already concluded, while also acknowledging moral responsibility: lamentation cannot reverse fate, yet one must face the ethical weight of one’s actions and seek steadiness rather than collapse into sorrow.
In the aftermath of the great war, a speaker (reported by Vaiśampāyana) addresses a grieving person, arguing that the warriors died in battle and that the catastrophe was inevitable; the speaker then confesses personal culpability for the destruction of the noble dynasty and notes that both are equally bereft of consolation.