Shloka 25
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
राजन! जो बोलनेमें कुशल, शौर्यसम्पन्न, प्रत्येक बातको ठीक-ठीक समझनेमें निपुण, कुलीन, सत्त्वयुक्त, संकेत समझनेवाले, निष्ठरतासे रहित (दयालु), देश और कालके विधानको जाननेवाले तथा स्वामीके कार्य एवं हितकी सिद्धि चाहनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको सदा सभी प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये मन्त्री बनाना चाहिये ।। हीनतेजो$भिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्,तेजोहीन मन्त्रीके सम्पर्कमें रहनेवाला राजा कभी कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर सकता। वैसा मन्त्री सभी कार्योंमें अवश्य ही संशय उत्पन्न कर देता है
rājan! yo vaktum kuśalaḥ śauryasampannaḥ pratyekaṃ vākyaṃ yathāvat pratipattum nipuṇaḥ kulīnaḥ sattvayuktaḥ saṅketa-jñaḥ anṛśaṃsya-yuktaḥ deśa-kāla-vidhijñaḥ svāminaḥ kārya-hita-siddhi-kāmaś ca bhavet, tādṛśān puruṣān sarvadā sarvaprayojana-siddhaye mantriṇaḥ kuryāt. hīna-tejo’bhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati; avaśyaṃ janayaty eva sarva-karmasu saṃśayam.
Bhīṣma nói: “Muôn tâu Đại vương, hãy luôn đặt làm bề tôi những người khéo lời, giàu dũng khí, hiểu thấu từng việc cho đúng đắn, thuộc dòng dõi cao quý, có sự vững vàng và liêm chính, biết nắm ý tứ và dấu hiệu, có lòng từ (không tàn bạo), am tường điều hợp lẽ theo nơi chốn và thời thế, và một lòng muốn thành tựu công việc cùng phúc lợi của quân vương. Những người ấy khiến mọi mục đích đều thành. Nhưng nhà vua kết giao với kẻ bề tôi kém sáng suốt thì chẳng bao giờ định được rành rẽ điều nên làm hay không nên làm; kẻ ấy tất yếu gieo nghi hoặc vào mọi việc.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s success depends heavily on the quality of counsel: appoint ministers who are brave, discerning, compassionate, context-aware (place and time), and devoted to the ruler’s welfare; avoid weak or ineffectual counselors who generate indecision and doubt.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma teaches the king (Yudhiṣṭhira) how to choose ministers and warns that association with a low-energy, incompetent minister undermines decisive governance.