Shloka 43
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
प्रगण्डी: कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा । आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्
pragaṇḍīḥ kārayet samyag ākāśa-jananīs tadā | āpūrayec ca parikhāṃ sthāṇu-nakra-jhaṣākulām ||
Bhīṣma nói: “Rồi hãy cho xây dựng đúng phép các pragaṇḍī—những bệ và công trình phòng thủ—và đặt các ākāśa-jananī, tức những lỗ nhỏ trên tường để quan sát và phóng khí giới, ở những vị trí thích hợp. Hãy đổ nước đầy hào bên ngoài lũy, cắm những cọc nhọn gắn đinh ba, và thả cá sấu cùng các loài cá lớn. Như vậy pháo đài mới có thể bố trí chiến sĩ cảnh giác để hộ vệ và chặn bước quân thù.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In rājadharma, protection of subjects is a primary duty; Bhīṣma teaches that a ruler should ensure layered, well-planned defenses—platforms for guards, controlled openings for observation and missile use, and moats with obstacles—so that security is maintained and aggression is deterred.
Bhīṣma is instructing on practical fort-defense: build pragaṇḍīs and ākāśa-jananī openings correctly, then strengthen the outer perimeter by filling the moat with water and adding dangerous impediments like spiked posts, crocodiles, and large fish.