Shloka 4
Yudhiṣṭhira’s Lament for Karṇa and Renunciation-Oriented Self-Assessment (शोक-प्रलापः / त्याग-प्रवृत्तिः)
युधिष्ठिरने कहा--अर्जुन! यदि हमलोग वृष्णिवंशी तथा अन्धकवंशी क्षत्रियोंकी नगरी द्वारकामें जाकर भीख माँगते हुए अपना जीवन-निर्वाह कर लेते तो आज अपने कुटुम्बको निर्वेश करके हम इस दुर्दशाको प्राप्त नहीं होते ।। अमित्रा न: समृद्धार्था वृत्तार्था: कुरव: किल । आत्मानमात्मना हत्वा कि धर्मफलमाप्नुम:,हमारे शत्रुओंका मनोरथ पूर्ण हुआ (क्योंकि वे हमारे कुलका विनाश देखकर प्रसन्न होंगे)। कौरवोंका प्रयोजन तो उनके जीवनके साथ ही समाप्त हो गया। आत्मीय जनोंको मारकर स्वयं ही अपनी हत्या करके हम कौन-सा धर्मका फल प्राप्त करेंगे?
Yudhiṣṭhira uvāca— Arjuna! yadi vayaṁ Vṛṣṇivaṁśyāndhakavaṁśya-kṣatriyāṇāṁ nagarīṁ Dvārakāṁ gatvā bhikṣāṁ yācantaḥ jīvana-nirvāhaṁ kṛtavantaḥ syāma, adya sva-kutumbaṁ nirveśya naivaṁ durdaśāṁ prāpnuyāma. Amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ Kuravaḥ kila; ātmānam ātmanā hatvā kiṁ dharma-phalam āpnuyāmaḥ?
Yudhiṣṭhira nói: “Arjuna, giá như chúng ta đã đến Dvārakā—thành của Vṛṣṇi và Andhaka—mà sống qua ngày bằng khất thực, thì hôm nay đã chẳng lâm vào cảnh khốn cùng này sau khi tước đoạt sinh mạng của chính gia tộc mình. Ước vọng của kẻ thù đã được toại, vì chúng sẽ hân hoan trước sự suy vong của dòng giống ta; còn mưu đồ của nhà Kaurava cũng chỉ chấm dứt cùng mạng sống của họ. Đã giết người thân của mình, và bởi chính hành vi ấy mà tự hủy diệt, thì chúng ta còn có thể nhận được quả báo nào của dharma nữa?”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral anguish that follows violence against one’s own kin: even if victory is achieved, the inner cost can feel like self-destruction. It questions whether any ‘fruit of dharma’ can arise from actions that annihilate one’s family and leave the agent spiritually devastated.
In Śānti Parva, after the catastrophic war, Yudhiṣṭhira speaks to Arjuna in grief and self-reproach. He imagines an alternative—living by alms in Dvārakā among allied clans—arguing that such humble survival would have been preferable to the present ruin, where enemies’ wishes seem fulfilled and the victors feel morally broken.